Berat, verë 1455: rrethimi që u kthye në humbje

Në verën e vitit 1455, nën muret e kalasë së Beratit, gjëmonin topa që kishin ardhur nga ana tjetër e detit. Pranë tyre punonin rreth një mijë mjeshtër napolitanë, të specializuar në minimin e mureve, në artileri dhe në rrethimin e kalave.^[1] Brenda mureve qëndronte një garnizon osman. Jashtë, ushtria e Skënderbeut, rreth katërmbëdhjetë mijë burra.^[1]

Ai rrethim do të përfundonte me një humbje që e dobësoi qëndresën shqiptare për një kohë.^[1]

Nata kur ra Berati

Për ta kuptuar pse Skënderbeu e donte aq shumë Beratin, duhet kthyer gjashtë vjet pas. Kalaja ishte e familjes Muzaka. Në vitin 1449, zoti i saj, Teodor Muzaka, u sëmur rëndë. I ndodhur pranë vdekjes, ai i kërkoi Skënderbeut ta merrte kalanë në emër të Lidhjes. Skënderbeu dërgoi një çetë nën kapitenin Pal Kuka.^[2]

Çeta nuk arriti në kohë. Një natë, forca osmane nga garnizoni i Gjirokastrës u ngjitën fshehurazi mbi muret, që ruheshin keq. Vranë rreth pesëqind mbrojtës shqiptarë, e varën Teodor Muzakën që po vdiste dhe e morën kalanë.^[2][1] Pal Kuka ra më vonë rob dhe u la i lirë vetëm me shpërblesë.^[2] Burimet nuk pajtohen plotësisht për vitin: teksti e vendos sëmundjen e Teodorit në 1449, kurse tabela e të dhënave e jep vdekjen e tij në 1450.^[2]

Humbja nuk ishte vetëm e një familjeje. Berati e kontrollonte jugun e Shqipërisë dhe rrugët e furnizimit drejt Maqedonisë jugore e Greqisë.^[1]

Topat nga Napoli

Topat e vitit 1455 erdhën falë një aleance të lidhur katër vjet më parë. Më 26 mars 1451, në Gaeta, mbreti Alfonsi V i Aragonës, që sundonte edhe Napolin, nënshkroi një traktat me dy ambasadorë të Skënderbeut, ipeshkvin Stefan të Krujës dhe Nikollë de Berguçin.^[5] Skënderbeu e njohu veten vasal të Mbretërisë së Napolit; Napoli, nga ana e vet, do ta mbronte nga Perandoria Osmane.^[5] Traktate të ngjashme Alfonsi nënshkroi edhe me fisnikë të tjerë shqiptarë, ndër ta Gjergj Arianitin, Gjin Muzakën, Gjergj Balshën, Pjetër Spanin, Pal Dukagjinin dhe Topia Muzakën.^[5] Kështu, mbrojtja e Napolit u bë pjesë e vetë qëndresës shqiptare.^[5] Në fund të majit të atij viti, Napoli dërgoi në kalanë e Krujës një repart të vogël nën komandën e Bernard Vaquer-it, që u emërua komisar i posaçëm dhe e mori garnizonin nën komandë.^[5] Burimet nuk pajtohen as për përbërjen e repartit: njëri flet për njëqind ushtarë napolitanë, tjetri për njëqind katalanë.^[5]

Në vitin 1455 ndihma erdhi në formën që i duhej Skënderbeut: artileri dhe një trupë prej rreth një mijë specialistësh rrethimi.^[1] Fushata kishte edhe një qëllim tjetër: kalaja t’i kthehej familjes Muzaka dhe Lidhja të kishte një fortesë në jug.^[4]

Premtimi i komandantit osman

Rrethimi nisi mirë për shqiptarët. Topat i goditën muret, dhe fortifikimet u çanë.^[4][1] Komandanti osman u kërkoi kohë: nëse brenda një muaji nuk do t’i vinte ndihmë, do ta dorëzonte kalanë.^[1] Dy palët ranë dakord për një armëpushim.^[4]

Skënderbeu u nis drejt Vlorës me një pjesë të madhe të ushtrisë, për të parë rrugët që të çonin atje.^[1] Komandën e rrethimit ia la kunatit të tij, Karl Muzakë Topisë.^[1] Karli ishte nga familja Topia, e kishte pasur gruan e parë nga familja Muzaka, dhe më 26 janar 1445 ishte martuar me motrën më të vogël të Skënderbeut, Mamica Kastriotin.^[3] Berati kishte qenë zotërim i Muzakajve.^[1]

Dasma e vitit 1445

Karl Muzakë Topia kishte lindur rreth viteve 1415–1420, në familjen Topia, që sundonte në Shqipërinë e Mesme. I ati, Andrea II Topia, ishte zot i Skurjes pranë Durrësit.^[3] Nga martesa e parë, me Zanfina Muzakën, kishte dy fëmijë.^[3] Martesën e dytë, me Mamica Kastriotin, e kishte rregulluar vetë Skënderbeu, si një nga mënyrat për t’i lidhur me vete princat shqiptarë.^[3] Kjo martesë i dha fund të parës, kundër dëshirës së të përfshirëve, edhe të fëmijëve.^[3]

Dasma u bë në zotërimet e Muzakajve, midis Krujës dhe Durrësit, dhe u kujtua për një arsye tjetër. Midis Lekë Dukagjinit dhe Lekë Zaharisë plasi një grindje për Irene Dushmanin, e grindja u kthye në përleshje: rreth 105 të vdekur dhe rreth 200 të plagosur. Atë e ndalën Vrana Konti dhe Vladan Jurica.^[3] Burimi nuk thotë që vetë Karli të ketë marrë pjesë në të.^[3]

Nga martesa me Mamicën lindën gjashtë fëmijë; njëri prej tyre është Ali Bej Toptani.^[3] Dhjetë vjet pas dasmës, Karli ishte komandant i rrethimit të Beratit.

Topat e Karlit vazhduan ta godasin kalanë me sukses. Komandanti osman bëri një premtim të dytë: do t’i dorëzonte çelësat, nëse sulltani nuk dërgonte ndihmë brenda një afati të caktuar.^[1] Historianët që e kanë studiuar këtë rrethim e shohin premtimin si dredhi: garnizoni po fitonte kohë, sepse ndihma ishte në rrugë.^[1][3]

Nuk dimë sa e kuptuan këtë rrezik ata që qëndronin rreth kalasë. Dimë vetëm se ndihma erdhi.

Ushtria që erdhi nga lindja

Në mes të korrikut të vitit 1455, një ushtri osmane prej rreth njëzet mijë vetash i zuri në befasi rrethuesit.^[1] Për emrin e komandantit të saj burimet nuk pajtohen: një pjesë e quajnë Isak Bej, të tjerët Evrenozoglu Isa Bej.^[1][4] Edhe data nuk është e njëjtë kudo: historiani gjerman Ludwig von Pastor e vendos sulmin e Skënderbeut ndaj Beratit në fund të qershorit, ndërsa rrëfimet e tjera e japin goditjen osmane në korrik.^[1]

Ushtria shqiptare u thye. Vetëm një komandant e mbajti vendin në sulmin e parë: Vrana Konti, që i zmbrapsi disa valë sulmesh.^[1][4] Ai ishte ndër këshilltarët më të besuar të Skënderbeut. Në rini kishte shërbyer si luftëtar me pagesë për Alfonsin e Aragonës, dhe ishte kthyer në Shqipëri para se të niste lufta e vitit 1443.^[4] Pesë vjet para Beratit kishte komanduar garnizonin e Krujës gjatë rrethimit të madh të vitit 1450 dhe e kishte refuzuar një ofertë prej 300 000 aspra dhe një gradë të lartë osmane.^[4] Këtë herë nuk mjaftoi. Rreshtat u shpërndanë dhe tërheqja u kthye në ikje.^[1]

Karl Muzakë Topia ra në fushë.^[1][3] Ra edhe Gjin Muzaka.^[3]

Kur arriti Skënderbeu

Skënderbeu nuk ishte aty. Ishte në jugperëndim, duke i shqyrtuar rrugët drejt Vlorës, dhe u kthye kur beteja ishte humbur.^[1] Kronikat italiane shkruajnë se, pasi arriti, luftoi me shpatë e me topuz.^[1] Sido që të ketë luftuar, përfundimin nuk e ndryshoi: kalaja mbeti në duart e osmanëve.^[1]

Humbjet ishin të mëdha. Burimet japin rreth pesë deri në gjashtë mijë të vrarë nga ushtria e Lidhjes, dhe rreth tetëdhjetë robër.^[1][4] Nga një mijë mjeshtrit napolitanë që kishte dërguar Alfonsi, u vranë rreth tetëqind.^[1][4] Humbjet osmane nuk dihen.^[1]

Pas Beratit

Disfata e dobësoi qëndresën shqiptare për një kohë.^[1] Ajo u shoqërua edhe me një largim: Moisi Arianit Golemi, njëri nga komandantët e tij, kaloi në anën osmane.^[1] Burimi që e shënon këtë nuk jep hollësi për arsyet e tij.^[1]

Berati nuk u mor më kurrë nga Lidhja e Lezhës.^[1] Tri vjet më vonë, më 1458, vdiq edhe Vrana Konti, i vetmi komandant që kishte qëndruar në vend atë ditë korriku. Vdekja e tij qe një goditje e rëndë për Skënderbeun.^[4] Në rrëfimin e njohur të jetës së Skënderbeut, që e numëron atë si fitues në pothuajse të gjitha betejat e veta, Berati përmendet si humbja e madhe në fushë, ku ai u tradhtua nga disa prej aleatëve më të rëndësishëm.^[6]

Muret që mbetën

Burimet nuk na thonë ku saktësisht u vendosën topat napolitanë, as ku ra Karl Muzakë Topia. Ato përsërisin vetëm një shifër: nga një mijë mjeshtër që kishin kaluar detin për të çarë këto mure, rreth tetëqind nuk u kthyen më.^[1]