Kalaja e Bashtovës
Kala drejtkëndore në fushë, pranë Shkumbinit, e lidhur me tregtinë venedikase të drithit. U restaurua në vitin 2025, kur u zbulua edhe porti i saj lumor.
Në gërmimet e vitit 2025, pranë portës kryesore të Kalasë së Bashtovës, arkeologët zbuluan një port lumor. Programi i Bashkimit Evropian për kulturën e quajti atë zbulimin më të rëndësishëm për këtë kala.[1]
Kala në fushë
Kalaja qëndron në një fushë të sheshtë, rreth 400 metra në veri të Shkumbinit dhe disa kilometra larg detit.[2][3] Ajo ka formë drejtkëndëshi, rreth 60 me 90 metra, me kulla në katër qoshet dhe në mes të mureve.[3][4] Muret janë rreth një metër të trasha, prej guri ranor të vendit.[3]
Dokumentet tregojnë se Bashtova ishte qendër e tregtisë së drithit deri në fund të shekullit XIV, kur kjo tregti kaloi nga dubrovnikasit te venedikasit.[3] Kalaja u ngrit nga Venediku për ta mbrojtur këtë tregti dhe rrugën e Shkumbinit.[2][3]
Kur u ndërtua
Kalaja nuk përmendet në regjistrin osman të viteve 1431–1432. Për herë të parë del si kala në hartën e Piri Reisit të vitit 1521.[3] Arkeologu Gjerak Karaiskaj e vendos ndërtimin mes viteve 1467 dhe 1478.[1] Sipas udhëtarit osman Evlija Çelebi, osmanët e morën në vitin 1478.[3] Ata shtuan një xhami dhe kate të reja, dhe rindërtuan anën perëndimore.[1][2]
Kulla e djegur
Kulla e rrumbullakët kishte pesë kate dhe çati prej druri. Dikur ajo u dogj. Brenda saj u gjetën gjyle hekuri e guri.[1] Dyshemeja e parë e kalasë është 1,7 metra nën tokën ku ecin vizitorët sot.[1]
Kalaja është monument kulture që nga viti 1948.[3] Në vitin 2017 Shqipëria e futi në listën paraprake të UNESCO-s.[3] Tërmeti i vitit 2019 e dëmtoi rëndë.[5] Restaurimi nën programin “BE për Kulturën” forcoi muret dhe kullat, dhe kalaja u rihap në gusht 2025.[5][1] Nga muret e saj shihet bregdeti nga gjiri i Durrësit deri në Divjakë.[2]