Kalaja e Kaninës
Kala mbi Vlorë, rreth 370 metra mbi det, me jetë të gjatë: ilire, bizantine, e Balshajve dhe osmane. Në qershor 1417 Rugina Balsha u largua që aty kur erdhën osmanët.
Në qershor 1417, Rugina Balsha iku nga Kanina për në Korfuz. Ajo ishte e bija e Balshës II dhe e Komita Muzakës. Pas vdekjes së të shoqit, Mërksha Zharkoviqit, në vitin 1414, kishte trashëguar Vlorën dhe Kaninën. I kishte ofruar Venedikut ta blinte Vlorën për 10 000 dukatë, por Venediku e zvarriti bisedimin. Ndërkohë erdhën osmanët.[1]
Kalaja mbi gji
Kalaja qëndron rreth 370 metra mbi det, mbi fshatin Kaninë.[2] Faza e parë e mureve është e fundit të shekullit IV ose e fillimit të shekullit III para erës sonë, dhe lidhet me ilirët amantë, për të cilët kjo ishte rruga kryesore drejt detit.[3][4] Studiuesit nuk pajtohen për emrin e saj të lashtë. Disa e lidhin me Thronionin, të tjerë me Kioninin që përmend Prokopi.[4]
Në shekullin VI, nën Justinianin, muret u rindërtuan.[5] Në shekujt XI–XII, Kanina bashkë me Orikun dhe Vlorën përbënte një krahinë bizantine, që normanët dhe bizantinët e luftuan me njëri-tjetrin.[5] Në vitin 1258, Mihali II i Epirit ia dha Kaninën si pajë së bijës, Helenës, kur u martua me mbretin Manfred të Siçilisë.[4]
Nën osmanët
Nga viti 1431 deri më 1466, Kanina ishte qendra e Sanxhakut të Arbërisë.[2] Në vitin 1480, prej saj u nis Gedik Ahmet Pasha në fushatën kundër Otrantos në Itali.[2]
Në vitin 1502, Gazi Sinan Pasha u bë sanxhakbej i Vlorës. Eqrem bej Vlora shkruan se ai ndërtoi pjesën më të madhe të sarajit në kala, dhe e quan stërgjysh të supozuar të familjes së tij.[2] Guri i varrit të Sinan Pashës, në skaj të kështjellës së brendshme, ka të gdhendur një shpatë me dy maja, Zylfikarin e Aliut. Studiuesi Mehmet Tütüncü e quan këtë dëshminë më të hershme të urdhrit bektashi në Shqipëri.[6]
Në vitin 1537, Sulltan Sulejmani e riparoi Kaninën dhe ndërtoi kalanë e Vlorës. Që atëherë Kanina e humbi pak nga pak rëndësinë.[4][6] Në shekullin XIX ajo u braktis.[3]
Në vitin 2020, qeveria e shpalli qendrën historike të Kaninës, bashkë me kalanë, pasuri kulturore.[7]