Kalaja e Lëkurësit
Kala osmane mbi kodrën që sundon Sarandën, e ngritur me sa duket më 1537, në kohën kur sulltan Sulejmani sulmonte Korfuzin. Nga muret e saj shihen gjiri, rruga për në Butrint dhe ngushtica e Korfuzit.
Mbi Sarandë, rreth një kilometër në juglindje të qendrës së qytetit, ngrihet një kodër. Në majë të saj qëndron Kalaja e Lëkurësit, një kështjellë osmane prej guri.[1] Prej aty sytë shkojnë njëherësh mbi gjirin e Sarandës, mbi rrugën që të çon në Butrint dhe mbi ngushticën që e ndan bregun shqiptar nga Korfuzi.[1][2]
Kalaja u ngrit me shumë gjasë më 1537, me urdhër të sulltan Sulejmanit të Madhërishëm, në vitin kur ushtria osmane sulmoi Korfuzin, që atëherë ishte në duart e Venedikut.[2][3] Synimi ishte ushtarak: kush e mbante këtë kodër, mbante nën vëzhgim limanin dhe rrugën për në Butrint dhe kishte një pikë mbrojtjeje kundër venedikasve.[3] Garnizoni i saj numëronte rreth dyqind ushtarë; burime të ndryshme japin 200 ose 220 vetë.[1][3]
Plani i kalasë është pothuajse katror. Në dy qoshe të kundërta, njëra përballë tjetrës në diagonale, ngrihen dy kulla të rrumbullakëta.[1][2] Më mirë janë ruajtur muret jugor dhe lindor.[1]
Kalaja mori emrin nga fshati Lëkurës, që deri në shekullin XIX shtrihej në shpatin perëndimor të kodrës. Tregohet se në atë kohë ky fshat kishte më shumë banorë se vetë Saranda.[1] Në fund të shekullit XVIII kalanë e sulmoi Ali Pashë Tepelena.[2][3] Më 1878, nga 28 shkurti deri më 4 mars, kryengritës grekë të udhëhequr nga Georgios Stephanou u përleshën me shqiptarët e vendit. Kur u tërhoqën, u strehuan brenda kalasë, por shqiptarët e fituan rrethimin dhe kryengritja greke mori fund.[1] Pas kësaj kalaja e humbi rolin ushtarak dhe u braktis.[2][3]
Shekulli XX la gjurmët e veta në kodër: para kalasë janë disa bunkerë të vegjël betoni nga vitet e regjimit komunist.[2] Sot brenda mureve punon një restorant, ndërsa kalaja vizitohet lirisht. Mund të arrish në majë me makinë, nga një rrugë e asfaltuar që e merr kodrën nga pas, ose më këmbë, për rreth tre të katërtat e orës.[2][3] Muret që u ngritën për të ruajtur gjirin nga anijet e Venedikut mbushen sot me vizitorë që vijnë për të parë perëndimin e diellit mbi gji.[3]