Kalaja e Lezhës
Kala mbi kodrën e qytetit antik Lissus, me shtresa ilire, romake, bizantine, veneciane dhe osmane; rindërtimi i fundit osman daton në vitin 1522.
Në vitet ’60, arkeologu Frano Prendi gjeti në murin e një shtëpie në Lezhë një pllakë osmane. Mbishkrimi thotë se këtë kala e ndërtoi sulltan Sulejmani, biri i Selimit, me ndihmën e mjeshtrit Dervish Muhamed, dhe e mbyll me vitin 928 të hixhrës, pra 1522.[3] Është vetëm shtresa e fundit e një kodre që njerëzit e kanë fortifikuar për më shumë se dy mijë vjet.
Kalaja ngrihet mbi një kodër 186 metra të lartë në lindje të qytetit dhe është pjesë e qytetit antik Lissus.[2] Rreth vitit 385 p.K., Dionisi i Vjetër, tirani i Sirakuzës, themeloi në Lis një koloni greke; lajmin e ruan historiani antik Diodori i Sicilisë.[1] Historiani Edmond Malaj argumenton se muret rrethuese të qytetit duhet të jenë ngritur para kësaj date, nga banorët vendas ilirë.[1] Në vitin 213 p.K., Filipi V i Maqedonisë pushtoi Lisin bashkë me Akrolisin, kështjellën që ndodhej sipër tij; ngjarjen e tregon Polibi.[1]
Në kala dallohen gjurmë të arkitekturës ilire, romake, bizantine, veneciane dhe osmane.[2] Bashkia e Lezhës e vendos fillimin e kalasë mesjetare në shekullin VIII dhe fazën e fundit në vitin 1520, nën sulltan Selimin I; mbishkrimi i gjetur nga Prendi e lidh rindërtimin me Sulejmanin dhe me vitin 1522.[4][3] Kur u restauruan themelet e kalasë mesjetare në vitin 2002, u pa se muret arrinin trashësinë 4,30 metra, jo 3,50 siç mendohej.[4] Brenda mureve ndodhet një xhami e vjetër me minare të pjesshme.[2]
Poshtë kodrës, në qytet, ndodhi një nga ngjarjet themelore të shekullit XV. Më 2 mars 1444 u mbajt Kuvendi i Lezhës, në vendin ku sot ngrihet Memoriali i Skënderbeut.[5] Aty u varros edhe vetë Skënderbeu, që vdiq më 17 janar 1468.[5][4] Në vitin 1478 osmanët pushtuan Lezhën dhe e hapën varrin. Tregohet se eshtrat e tij i mbështollën me ar e argjend dhe i mbanin si hajmali në beteja.[4]
Nga maja e kodrës shihen sot qyteti, lugina e Drinit dhe Deti Adriatik.[2]