Kalaja e Petrelës
Kala e vogël trekëndore mbi luginën e Erzenit, nga antikiteti i vonë, që Skënderbeu e çliroi e para pas Krujës.
Në shekullin XV, pas Krujës, Petrela ishte kështjella e parë që Skënderbeu e rrethoi dhe e çliroi.[1] Kalaja e vogël mbi shkëmb ruante hyrjen jugore të Tiranës dhe ishte pjesë e sistemit të sinjalizimit e të mbrojtjes së Krujës.[3][2] Mbeti një nga qendrat që i bënë ballë pushtimit osman deri në vitet e fundit të jetës së Skënderbeut.[1]
Kalaja qëndron rreth 15 kilometra në juglindje të Tiranës, mbi një kodër që sheh lumin Erzen.[3] Që nga lashtësia kontrollonte kryqëzimin e rrugëve me rëndësi ekonomike e ushtarake që kalonin pranë saj, mes tyre degën Durrës–Tiranë–Elbasan të rrugës Egnatia.[1] Ka formë trekëndëshi dhe perimetri i saj nuk i kalon 100 metra. Në dy cepa ka kulla rrethore; në të tretin, ku shkëmbi është i thepisur, kullë nuk u ndërtua.[1]
Muret mbajnë gjurmët e disa fazave ndërtimi e rrënimi. Kalaja mendohet se u ngrit në antikitetin e vonë, në shekujt III–IV të erës sonë, dhe u rindërtua nën perandorin bizantin Justinian I (527–565).[1] Në shekullin XI mori rëndësi të veçantë në luftimet mes normanëve dhe bizantinëve.[1] Në fillim të shekullit XIV i përkiste familjes feudale të Topiajve, zotër të territorit mes lumenjve Mat e Shkumbin.[1] Formën që ka sot e mori në shekullin XV.[3]
Me Petrelën lidhet edhe emri i Mamicës, motrës së Skënderbeut. Tregohet se ajo e komandonte kalanë gjatë luftës kundër osmanëve dhe se jetonte aty me familjen dhe rojet e saj.[2][3] Dokument të kohës që ta vërtetojë këtë nuk njohim, prandaj e rrëfejmë si traditë, jo si fakt.
Sot kalaja është pjesërisht e restauruar dhe brenda saj punon një restorant tradicional.[3]