Manastiri i Ardenicës
Manastir ortodoks i shekullit XIII në kodrat e Myzeqesë, me afreske të vëllezërve Zografi (1744) dhe lutjen katërgjuhëshe të Nektar Terpos (1731). Tradita e lidh me dasmën e Skënderbeut më 1451.
Në mesditën e 21 prillit 1451, sipas traditës që lidhet me këtë manastir, Gjergj Kastrioti u kurorëzua këtu me Andronika (Donika) Arianitin. Kurorën e drejtoi Feliksi, peshkopi i Kaninës, dhe në dasmë ishin princë shqiptarë e ambasadorë nga Napoli, Venediku dhe Raguza.[1] Data e martesës, 21 prill 1451, vjen rreth një muaj pas Traktatit të Gaetës, dhe martesa e lidhi Skënderbeun më ngushtë me familjen e Arianitëve.[3]
Vendi i dasmës ka historinë e vet. Përmendja e parë e lidhjes së dasmës me Ardenicën i atribuohet A. Lorenzonit, në vitin 1940.[2] Prandaj ajo rrëfehet si traditë, ndonëse Agjencia Kombëtare e Turizmit e jep si fakt.[1][5]
Kodra mbi Myzeqe
Manastiri qëndron në kodrat e Ardenicës, pranë fshatit Kolonjë, në rrugën nacionale Lushnjë–Fier, rreth 237 metra mbi nivelin e detit. Është një nga manastiret më të mëdha dhe më të vjetra të Myzeqesë.[1] Nga kodrat duken Kruja, Dajti, Tomorri, deti Adriatik, laguna e Karavastasë dhe malet e Labërisë.[2]
Besohet se themelet u hodhën në vitin 1282, nga perandori bizantin Androniku II Paleologu, pas fitores mbi anzhuinët te Berati.[1] Kapela e Shën Trinisë ishte aty edhe më parë. Ndoshta në këtë vend kishte qenë një tempull pagan i Artemidës, prej së cilës mund të ketë marrë emrin Ardenica.[2] Kisha qendrore, e Lindjes së Shën Mërisë, është ndërtuar me tulla vullkanike dhe gur të bardhë.[6]
Shkrimi i Nektar Terpos
Në vitin 1731, murgu Nektar Terpo nga Voskopoja shkroi në Ardenicë një lutje në katër gjuhë: shqip, arumanisht, greqisht dhe latinisht.[4] Është shkrimi i parë shqip i gjetur në një kishë ortodokse dhe teksti më i vjetër i njohur në arumanisht.[4][2]
Trembëdhjetë vjet më vonë, më 1744, piktorët korçarë Kostandin dhe Athanas Zografi e mbuluan kishën e Shën Mërisë me afreske.[1][2] Po atë vit u bë ikonostasi prej druri, i praruar me ar, me ikona që i atribuohen Kostandin Shpatarakut. Në ikonën e Shën Gjon Vladimirit shfaqet princi shqiptar i shekullit XIV, Karl Topia, me kurorë mbretërore e skeptër; piktori e quan Mbret të Shqipërisë.[1]
Shkolla dhe zjarri
Në vitin 1780 manastiri hapi një shkollë greke për klerikë, e cila më 1817 u bë shkollë e mesme dhe gjatë Rilindjes Kombëtare dha mësim edhe në shqip. Biblioteka kishte rreth 32 000 vëllime. Në vitin 1932 i shkatërroi zjarri.[2]
Viti 1967
Në vitin 1967, gjatë fushatës ateiste, një prift vendas argumentoi se manastiri duhej kursyer, sepse aty thuhej se ishte martuar Skënderbeu. Më 1969 manastiri u mbyll. U la të rrënohej deri më 1988, kur u rindërtua pjesërisht për turizëm, dhe më 1992 iu kthye Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë.[2]