Monumenti i Pavarësisë
Grup skulpturor prej bronzi, i lartë 17 metra, ngritur në Vlorë më 1972 për 60-vjetorin e Pavarësisë, me Ismail Qemalin në qendër.
Në mes të Sheshit të Flamurit në Vlorë ngrihet një grup figurash prej bronzi, i lartë 17 metra. Në qendër qëndron Ismail Qemali, burri që u vu në krye të shtetit të parë shqiptar.[1] Monumenti u ngrit në vitin 1972, për 60-vjetorin e Pavarësisë, dhe është vepër e skulptorëve Kristaq Rama, Muntaz Dhrami dhe Shaban Hadëri.[1][2] Vepra u nderua me Çmimin e Republikës të klasit të parë.[1]
Vendi nuk u zgjodh rastësisht. Aty ku sot shtrihet sheshi, në vitin 1912 qëndronin sarajet e familjes Vlora. Në shtëpinë e Xhemil bej Vlorës, kushëririt të Ismail Qemalit, u mblodh në nëntor 1912 Kuvendi i Vlorës. Pjesa më e madhe e asaj që dimë për këto godina vjen nga kujtimet e Eqrem bej Vlorës.[3] Sarajet u rrënuan rreth vitit 1925 dhe në vend të tyre u hap një lulishte.[3][4]
Jo çdo hollësi e asaj dite përputhet në shkrimet e studiuesve. Disa e vendosin ngritjen e flamurit te sarajet e sheshit, të tjerë te një godinë tjetër e Xhemil beut buzë detit.[3][4] Edhe fotografia e njohur e ngritjes së flamurit, sipas historianit Harilla Koçi, nuk është e 28 nëntorit 1912, por e vitit 1913.[3]
Qeveria e Ismail Qemalit punoi në një ndërtesë pranë portit të Vlorës — gjashtë muaj sipas Bashkisë së Vlorës, rreth katërmbëdhjetë muaj sipas Institutit të Edukimit, Trashëgimisë dhe Turizmit.[5][6] Aty u hap në vitin 1936 një muze historik, që në 50-vjetorin e Pavarësisë u shpall Muze Kombëtar.[5][6] Kështu, Vlora i ruan kujtimet e nëntorit 1912 në dy pika të qytetit: në muzeun pranë detit dhe në sheshin ku dikur ishin sarajet.
Kur monumenti u përurua në vitin 1972, kishin kaluar gjashtëdhjetë vjet nga kuvendi. Shtëpitë ku u mblodhën delegatët nuk ekzistonin më prej gati gjysmë shekulli; mbi truallin e tyre tani qëndronte bronzi.[1][3]