Parku Arkeologjik i Apolonisë
Qyteti antik i themeluar në fund të shekullit VII p.e.s., vendi arkeologjik më i madh në Shqipëri. Këtu studioi i riu Oktavian.
Në fund të shekullit VII para erës sonë, kolonë nga Korkyra dhe Korinti u vendosën në një kodër pranë lumit Aos — Vjosës së sotme — dhe themeluan Apoloninë.[1] Gjeografi grek Straboni e quan “qytet jashtëzakonisht mirë të qeverisur” dhe shkruan se ndodhej dhjetë stadë larg lumit dhe gjashtëdhjetë stadë larg detit. Në tokat e tij, shton ai, ishte Nymfeu, “një shkëmb që nxjerr zjarr”, me burime uji të ngrohtë dhe asfalti.[2]
Me mbi 100 hektarë brenda mureve, Apolonia është vendi arkeologjik më i madh në Shqipëri.[1] Qyteti i sipërm ruajti rrjetin e rrugëve të kohës së themelimit, ndërsa qyteti i poshtëm u ndërtua në fund të periudhës helenistike me rrugë që priten në kënd të drejtë. Në veri të agorasë ngrihej një portik me 21 kolona, mbi 127 metra i gjatë.[1]
Monumenti më i njohur sot është Monumenti i Agonothetëve, salla e këshillit të qytetit, e ngritur sërish nga arkeologët me gurët e vet origjinalë.[1] Studiuesi Éric Follain e daton në shekullin II të erës sonë.[6]
Në vitet 45–44 p.e.s., i riu Oktavian — perandori i ardhshëm August — u dërgua në Apoloni. Historiani romak Suetoni shkruan se atje ai “ia kushtoi kohën e lirë studimit”.[3]
Në kodër ndodhen edhe manastiri i Shën Mërisë dhe kisha bizantine e shekullit XIV.[4] Léon Rey gërmoi këtu mes dy luftërave botërore; që nga viti 1992 punon misioni shqiptaro-francez, bashkë me Institutin e Arkeologjisë në Tiranë.[1]