Parku Arkeologjik Ulpiana
Qyteti romak i Dardanisë që mori emrin e perandorit Trajan dhe që Justiniani e rindërtoi pas tërmetit të vitit 518 si Justiniana Secunda.
Dymbëdhjetë kilometra në juglindje të Prishtinës, në fushën mes Hajvalisë, Graçanicës dhe Llapnasellës, nën tokë shtrihet një qytet i tërë. Ulpiana mori emrin nga perandori romak Mark Ulp Trajani dhe përmendet për herë të parë në shekullin II të erës sonë.[1] Nën shtresat romake ka gjurmë vendbanimesh edhe më të vjetra, që nga neoliti.[1]
Në kulmin e saj, në shekujt III–IV, pjesa e fortifikuar e qytetit zinte rreth 35 hektarë, ndërsa i gjithë vendbanimi shtrihej në 120 hektarë.[2] Ishte qendër administrative, tregtare dhe fetare e Dardanisë romake.[2] Pranë qytetit kishte një kështjellë ushtarake prej 16 hektarësh, dhe varreza në veri, perëndim e jug.[1]
Në vitin 518 një tërmet e shkatërroi qytetin.[1][2] Historiani bizantin Prokopi tregon se perandori Justinian ia rrëzoi pjesën më të madhe të mureve të dëmtuara, e zbukuroi me shumë ndërtime të reja dhe i vuri emrin Justiniana Secunda.[3] Qyteti i ri u ngrit disa qindra metra më në lindje.[2]
Gërmimet nisën në vitin 1953 dhe vazhdojnë edhe sot.[1] Në vitin 2016 Ulpiana u shpall parku i parë arkeologjik i Kosovës.[1] Në vitin 2022, në dyshemenë e një bazilike të shekullit VI, arkeologët gjetën një mbishkrim në mozaik, me emrat e perandorit Justinian dhe të perandoreshës Teodora, që e dëshmon drejtpërdrejt rindërtimin e tyre.[2]
Mbi tokë sot shihen vetëm pjesë muresh dhe rrënojat e bazilikës. Sipas ekipit të gjeofizikës që punon në vend, ajo që duket është vetëm dy deri tre përqind e qytetit të vërtetë.[2]