Bajram Curri: nga Krusha e Madhe deri te shpella e Dragobisë
Ai lindi gjatë rrugës së familjes drejt burgut dhe vdiq i rrethuar në një shpellë të Malësisë së Gjakovës. Ndërmjet këtyre dy pikave, Bajram Curri ishte oficer i xhandarmërisë osmane, besatar në Junik, ministër në Tiranë dhe kryengritës kundër qeverisë së vendit të vet. Ky është rrëfimi i një jete që historianët ende e diskutojnë.
Familja Curri ishte në rrugë, e shoqëruar nga roja, nga Gjakova drejt burgut të Prizrenit. Në Krushë të Madhe, pranë Rahovecit, gruas së Shaqir Agës i lindi një djalë.[1][3] I ati kishte udhëhequr në Krasniqe një qëndresë kundër taksave të rënda dhe kundër rekrutimit osman, dhe tani familja po paguante për të.[1][3] Djali u quajt Bajram.
Shumica e burimeve e vendosin lindjen e tij më 16 janar 1862. Një pasaportë e gjetur vonë jep vitin 1866.[1] Edhe kjo pasiguri në datën e parë i ngjan pjesës tjetër të jetës së tij: e njohur në vija të mëdha, e paqartë në shumë hollësi.
Djali i agës
Currët ishin nga Krasniqja, në Malësinë e Gjakovës, dhe mbanin titullin agë.[1][3] Shaqir Aga, pasi u lirua nga internimi, i shërbeu Abdullah Pashë Drenit të Gjakovës në mbledhjen e taksave. Ai u vra nga forcat e Lidhjes së Prizrenit gjatë sulmit kundër Mehmet Ali Pashës.[1] Bajrami ishte atëherë djalë i ri. Studiuesit thonë se idetë e Lidhjes e frymëzuan, edhe pse Lidhja i kishte marrë jetën të atit.[3] Çfarë mendoi ai vetë për këtë, burimet nuk e thonë.
Rruga e tij e parë nuk ishte ajo e kryengritësit, por e nëpunësit. Pas një gjakmarrjeje me Riza Bej Gjakovën, që zgjati rreth dhjetë vjet, sulltani dërgoi një të dërguar që u dha të dyve grada ushtarake.[1] Curri u bë kapiten i xhandarmërisë; më vonë ishte major në Prishtinë dhe kolonel në Shkup, ku drejtonte xhandarmërinë e Vilajetit të Kosovës.[1][3]
Nga Peja në Ferizaj
Por oficeri i sulltanit kishte edhe një jetë tjetër. Më 1893 u bashkua me kryengritjen e Haxhi Zekës, që ushtria osmane e shtypi shpejt.[1] Më 1899 ishte ndër themeluesit e Lidhjes së Pejës.[1][3] Historiani Muin Çami e nis pikërisht nga Lidhja e Pejës veprimtarinë e tij politike, që sipas tij zgjati rreth një çerek shekulli, deri në vdekje.[2] Më 1906 Curri ndihmoi në themelimin e degës së Gjakovës të komitetit të fshehtë për çlirimin e Shqipërisë.[1]
Në korrik të vitit 1908, në kuvendin e Ferizajt, ishte ndër prijësit që mbështetën kërkesën për rikthimin e kushtetutës osmane, dhe ndihmoi që turma ta pranonte atë.[1][3] Atëherë ai fliste për bashkimin e shqiptarëve të të gjitha besimeve nën flamurin e Skënderbeut.[1] Në pranverën e vitit 1909, kur në Stamboll shpërtheu kryengritja kundër kushtetutës, Curri dhe Çerçiz Topulli mblodhën rreth 8 000 shqiptarë për ta shtypur.[1] Por shtypja që xhonturqit nisën pastaj në trevat shqiptare dhe premtimet e pambajtura e kthyen sërish në kundërshtar me armë.[1]
Besa e Junikut
Më 20 maj 1912, në Junik, Curri dhe krerë të tjerë dhanë besën për luftë kundër qeverisë xhonturke.[1] Në kryengritjen e asaj vere ai luftoi krah Hasan Prishtinës, Isa Boletinit, Themistokli Gërmenjit e të tjerëve.[1] Kryengritësit hynë në Shkup midis 12 dhe 15 gushtit. Më 18 gusht, krahu i moderuar i Hasan Prishtinës i bindi Currin, Idriz Seferin, Riza Bej Gjakovën dhe Isa Boletinin të pranonin marrëveshjen me qeverinë osmane për të drejtat politike e kulturore të shqiptarëve.[1]
Në luftërat që pasuan, Curri ishte ndër prijësit e betejës së Lumës kundër forcave serbe, që e vonoi përparimin e tyre drejt Shqipërisë.[1] Kur Fuqitë e Mëdha i caktuan kufijtë e shtetit të ri shqiptar, Kosova mbeti jashtë tyre, dhe Curri vazhdoi luftën për të.[1] Më 20 tetor 1914, rreth një mijë burra nën komandën e tij dhe të Isa Boletinit sulmuan një pikë malazeze pranë Gjakovës dhe morën dy topa malorë; forcat malazeze i thyen më pas dhe i shtynë përtej kufirit.[1] Më 1915 ishte ndër themeluesit e Komitetit “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës”.[1] Ky komitet do të jepte më vonë ndihmesën e vet edhe në Kongresin e Lushnjës.[2] Komiteti hyri në lidhje edhe me Kominternin; në dhjetor të vitit 1921, në një letër drejtuar ministrit sovjetik në Vjenë, Curri shprehte shpresën se Rusia Sovjetike do t’i zgjidhte me drejtësi kufijtë e Ballkanit.[1]
Ministër dhe rebel
Kongresi i Lushnjës, në janar të vitit 1920, e rivendosi shtetin shqiptar. Curri hyri në qeveri.[2] Burimet nuk e përshkruajnë njësoj vendin e tij: njëri e jep ministër pa portofol nga 27 marsi deri më 14 nëntor 1920, tjetri senator në Këshillin Kombëtar nga 27 marsi deri më 20 dhjetor 1920, kurse Çami e quan anëtar të qeverisë dhe komandant të forcave ushtarake.[1][3][2]
Në dhjetor të vitit 1921 u bë ministër i Luftës në qeverinë e Hasan Prishtinës, në vend të Ahmet Zogut. Qeveria nuk mbijetoi as disa ditë: malësorët e Matit, besnikë të Zogut, e rrëzuan, dhe Prishtina e Curri ikën drejt veriut.[1] Në mars të vitit 1922 ata nisën një kryengritje kundër Zogut. Më 8 mars, kapiteni Prenk Pervizi e shtypi, i ndihmuar nga ambasadori britanik Harry Eyres, që e bindi njërin nga komandantët kryengritës të dorëzohej.[1]
Curri u fsheh në male. Në qershor të vitit 1924 ishte ai që dha thirrjen për armë që nisi kryengritjen kundër Zogut.[1] Forcat demokratike, të udhëhequra nga Fan Noli, fituan po atë muaj, dhe Çami e quan rolin e Currit në këtë fitore të rëndësishëm.[2]
Shpella e Dragobisë
Fitorja nuk zgjati. Më 29 mars 1925, forcat e Zogut e rrethuan Currin në një shpellë në grykën e Dragobisë.[1][3]
Si vdiq, nuk dihet me siguri. Një version thotë se u vra nga ushtria e Zogut.[3] Një tjetër thotë se e vranë vetë shokët që ishin me të, që forcat qeveritare t’ua falnin jetën.[1] Rrethanat e vdekjes mbeten të diskutueshme; disa dokumente për to ruhen në arkivat shtetërore, por nuk janë bërë të gjitha publike.[3]
Çka mbeti
Pas vdekjes, Currit iu dha titulli Hero i Popullit; disa burime e shënojnë si Hero i Shqipërisë.[1] Më 1952 qyteti i Kolgecajt në Tropojë mori emrin e tij, Bajram Curri.[4] Më 1982 aty u vendos një statujë e tij, dhe portreti i tij varet në Muzeun Historik Kombëtar në Tiranë.[2]
Historianët nuk pajtohen plotësisht për mënyrën si duhet lexuar jeta e tij. Disa autorë e kanë shpjeguar qëndrimin e tij demokratik kryesisht me pikëpamjet e tij kundër bejlerëve dhe pronarëve të mëdhenj. Muin Çami mendon ndryshe: sipas tij, shqetësimi kryesor i Currit nuk ishte ekonomia, por çështja kombëtare.[2] Këtë mendim ai e paraqiti në Gjakovë më 8 korrik 2005, në një simpozium për 80-vjetorin e vdekjes së tij.[2] Çami shënon edhe një mungesë: deri në kohën kur shkroi, nuk ishte botuar ende një monografi e plotë për të.[2]
Në kujtesën e vendit mbetet një pikë e qartë mes shumë të paqartave: shpella në grykën e Dragobisë, ku më 29 mars 1925 mbaroi jeta e tij.
