Gjergj Fishta: nga fshati Fishtë deri te “Lahuta e Malcís”
Më 23 tetor 1871, në fshatin Fishtë të Zadrimës, lindi djali që do të shkruante "Lahutën e Malcís". Françeskan, mësues, kryetar i komisionit të alfabetit në Manastir, delegat në Paris dhe deputet i Shkodrës, Gjergj Fishta u përcoll nga mijëra njerëz kur vdiq. Pastaj, për gati gjysmë shekulli, emri i tij u ndalua. Kjo është historia e tij.
Ishte dimër dhe binte shi. Arkivoli i atë Gjergj Fishtës u vendos në kishën e Gjuhadolit në Shkodër, dhe prej andej u nis kortezhi. Mijëra njerëz e ndoqën në këmbë, nën çadra të zeza.[1] Meshën e mortit e mbajti imzot Gaspër Thaçi, argjipeshkvi i Shkodrës.[1] Fotografitë e asaj dite u bënë publike vetëm në vitin 2014.[1]
Fishta kishte vdekur më 30 dhjetor 1940, në spitalin civil të Shkodrës, ku ishte shtruar me sëmundje të zemrës dhe të mushkërive.[1] Ishte gjashtëdhjetë e nëntë vjeç. Pak vjet më vonë, edhe vetëm përmendja e emrit të tij do të ndalohej.[2]
Djali nga Zadrima
Fishta lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë të Zadrimës, pranë Troshanit.[2][3] I ati quhej Ndokë. E pagëzoi në fshat misionari françeskan dhe poeti italian Leonardo De Martino.[2] Mësimet e para i mori në shkollat françeskane të Troshanit dhe të Shkodrës.[4] Aty, De Martino dhe misionari Lovro Mihaçeviq i ngjallën dashurinë për letërsinë dhe për gjuhën e vet.[2]
Në vitin 1886, kur ishte pesëmbëdhjetë vjeç, françeskanët e dërguan në Bosnjë për t’u bërë meshtar.[2][3] Studioi teologji, filozofi dhe gjuhë në seminaret e Sutjeskës, të Livnos dhe të Kreshevës.[3] Në vitin 1894 u shugurua meshtar dhe u pranua në urdhrin françeskan.[4] Në shkurt të atij viti u kthye në Shqipëri. Dha mësim në kolegjin e Troshanit, pastaj shërbeu si famullitar në fshatin Gomsiqe.[2][4]
Shkolla në gjuhën shqipe
Në vitin 1899, Fishta ishte ndër themeluesit e shoqërisë letrare “Bashkimi” në Shkodër.[2][3] Në vitin 1902 u emërua drejtor i shkollave françeskane në qarkun e Shkodrës. Aty, shqipja nisi të përdorej për herë të parë si gjuhë bazë e mësimit.[2][3]
Po në ato vite nisi të shkruante veprën që do ta bënte të njohur. Vatican News shkruan se “Lahuta e Malcís” u shkrua kryesisht mes viteve 1902 dhe 1909, dhe se autori e përpunoi për rreth tridhjetë vjet.[2] Pjesët e para dolën në Zarë, me titullin “Te ura e Rrzhanicës”, në vitet 1905 dhe 1907.[4][8]
Manastiri, 1908
Në nëntor 1908, Fishta shkoi në Kongresin e Manastirit si përfaqësues i shoqërisë “Bashkimi”.[2][4] Kongresi duhej të zgjidhte një alfabet të përbashkët për të gjithë shqiptarët. Kur u ngrit komisioni prej njëmbëdhjetë vetash për të vendosur, kryetar i tij u zgjodh Fishta.[3][4] Vendimi i atij komisioni u bë baza e alfabetit që përdorim sot.[3]
Fishta nuk e fitoi çdo betejë për gjuhën. Ai e donte gegërishten e Shkodrës si bazë të gjuhës letrare, ashtu siç gjuha e Dantes ishte bërë baza e italishtes. Komisioni Letrar i Shkodrës, ku ai mori pjesë në vitin 1916, zgjodhi në fund të folmen e Elbasanit, si një rrugë të mesme.[2][3]
Hylli i Dritës
Në tetor 1913, një vit pas shpalljes së pavarësisë, Fishta themeloi revistën françeskane “Hylli i Dritës”.[2][4] Ajo doli deri në vitin 1944, me ndërprerje gjatë Luftës së Parë Botërore dhe në vitet 1925–1929.[4] Në faqet e saj, nga viti 1921, filluan të botoheshin edhe këngët e “Lahutës”.[8]
Revista nuk ndalej te kufiri. Myrvete Dreshaj-Baliu, studiuese në Institutin Albanologjik të Prishtinës, shkruan se në maj 1930 autoritetet jugosllave e ndaluan me vendim ministror shpërndarjen e “Hyllit të Dritës”.[8]
Në Paris dhe në parlament
Në gusht 1919, Fishta ishte sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris.[2][3] Në vitin 1921 u zgjodh deputet i Shkodrës, dhe po atë vit nënkryetar i parlamentit.[2][4] Skënder Gjinushi, kryetar i Akademisë së Shkencave, e ka përmbledhur kështu jetën e tij publike: Fishta “ka qenë gjithnjë aty ku po ndodhte historia”.[5]
Në vitet 1930–1932 mori pjesë në konferencat ballkanike në Athinë, Sofje dhe Bukuresht. Nga viti 1935 deri në 1938 ishte provincial, pra kreu i françeskanëve shqiptarë.[2][3] Injac Zamputi, që e njohu nga viti 1927, kujtonte predikimet e tij në kishën e Gjuhadolit dhe takimet në shoqërinë teatrore “Bogdani”.[7]
Lahuta e Malcís
Botimi përfundimtar i “Lahutës së Malcís”, me tridhjetë këngë, doli në Shkodër në vitin 1937, për njëzet e pesë vjetorin e pavarësisë.[2][4] Robert Elsie, studiuesi që e përktheu në anglisht, e përshkruan si një epope historike prej 15 613 vargjesh për luftën e shqiptarëve për autonomi dhe pavarësi.[3] Vatican News jep të njëjtin numër vargjesh.[2]
Gjinushi thotë se me “Lahutën” letërsia shqipe u zhvendos nga koha e Skënderbeut te ngjarjet e Lidhjes së Prizrenit dhe të viteve që pasuan. Ai citon edhe albanologun gjerman Maximilian Lambertz, që e quajti “Lahutën” epopenë e madhe të shqiptarëve.[5] Kritikë si Sterjo Spasse e quajtën Fishtën poet kombëtar dhe “Homeri shqiptar”.[7]
Në Kosovë, “Lahuta” kishte jetë më vete. Dreshaj-Baliu ka mbledhur dëshmi njerëzish që e kujtojnë si të vetmen epope kombëtare dhe mësues që e quanin Fishtën “Homeri i shqiptarëve”. Ajo shkruan edhe se këngëtarët popullorë shmangnin disa këngë trimërie kur ishin të pranishëm informatorët e pushtetit.[8]
Heshtja
Pas vitit 1944, kur pushtetin e mori Partia Komuniste, veprat e Fishtës u ndaluan.[2] Bruna Prifti, në studimin e saj për censurën, citon Dhimitër Shuteriqin, i cili tregon se në vitin shkollor 1946 erdhi urdhri me shkrim që disa shkrimtarë të hiqeshin nga teksti i letërsisë. Fishta ishte një prej tyre.[6] Tekstet e mëvonshme e paraqitën si “akademik i Italisë fashiste”.[6] Një dorëshkrim për historinë e letërsisë shqipe, i përgatitur në vitin 1968, i kushtonte rreth 48 faqe, por nuk u botua kurrë.[6][10]
Edhe varri i tij nuk u la në paqe. Robert Elsie shkruan se eshtrat e Fishtës u gërmuan dhe u hodhën fshehurazi në lumë.[3] Nuk dihet me siguri çka ndodhi. Në vitin 2020, studiuesi Lek Ndoja tha se ka dy versione: njëri thotë se eshtrat u hodhën në Drin, tjetri se u varrosën në Rrmaj. Ai shtoi se asnjërin nuk mund ta vërtetonte.[9] Sipas tij, atë Zef Pllumi gjeti mbetje eshtrash në kriptën e kishës dhe i ruajti në muzeun e kishës françeskane.[9]
Kthimi
Pas gati gjysmë shekulli, më 5 janar 1991, Fishta u përkujtua hapur për herë të parë në Shkodër.[3][4] “Lahuta” u ribotua në Romë po atë vit.[2] Edhe pas kësaj, jo të gjithë e vlerësuan njësoj. Engjëll Sedaj, duke shkruar për librin e Injac Zamputit, kujton se Ismail Kadare kishte thënë publikisht se Fishta nuk do të dilte kurrë mbi Naimin.[7]
Në shtator 2021, për 150-vjetorin e lindjes, Akademia e Shkencave e Shqipërisë organizoi për herë të parë një veprimtari kushtuar Fishtës. Titulli i saj ishte “Nderimi, mbijetesa dhe rikthimi i Fishtës në tri kohët e letërsisë”.[5]
Tri fjalë: nderim, mbijetesë, rikthim. I nderuar nga mijëra njerëz që e përcollën nën shi në vitin 1940. Mbijetoi te lexuesit që e ruajtën, në Shqipëri dhe në Kosovë. U rikthye në një sallë të Akademisë, tetëdhjetë e një vjet pas vdekjes.
Pyetje për të menduar
- Pse ishte e rëndësishme që shqipja të bëhej gjuhë mësimi në shkollat e Shkodrës në vitin 1902?
- Çfarë roli luajti Fishta në Kongresin e Manastirit?
- Pse regjimi komunist i ndaloi veprat e Fishtës?
- Si mund të mbijetojë një vepër letrare kur ndalohet?
Lexim i mëtejshëm
- Gjergj Fishta, Lahuta e Malcís, Shkodër 1937.
- Injac Zamputi, Fishta: koha, njeriu, vepra, Tiranë 1993.
- Robert Elsie dhe Janice Mathie-Heck (përkth.), The Highland Lute, Londër 2005.
- Akademia e Shkencave, Historia e letërsisë shqiptare, Tiranë.
