Dardanët e Longarit: gjashtëdhjetë vjet luftë për Peoninë (231–167 p.e.s.)

Në vitin 279 p.e.s., kur fiset keltike po zbrisnin drejt Maqedonisë, një mbret dardan i dërgoi fjalë mbretit maqedon Ptoleme Keraunit: ishte gati t’i jepte njëzet mijë luftëtarë kundër tyre. Ptolemeu e refuzoi ndihmën. Pak më vonë u mund dhe u vra nga prijësi kelt Bolgi.^[1] Emri i atij mbreti dardan nuk ka mbërritur deri te ne. Dimë vetëm se kur një pjesë e keltëve u kthye në veri përmes Dardanisë, dardanët i shkatërruan.^[1]

Ajo ofertë e refuzuar tregon diçka që do të përsëritej për më shumë se një shekull: dardanët ishin një fuqi që fqinjët e jugut nuk mund ta injoronin, por as nuk donin ta kishin aleate. Pesëdhjetë vjet më vonë, kjo marrëdhënie do të bëhej luftë e hapur.

Një mbretëri mes maleve

Zemra e Mbretërisë Dardane ishte Kosova e sotme. Ajo shtrihej edhe në Shkup dhe në veriperëndim të Maqedonisë së Veriut, deri te Naisi (Nishi i sotëm), si dhe në Kukës, Tropojë e Has.^[1] Gjeografi grek Straboni i quajti dardanët një nga tri popujt më të fortë ilirë.^[1] Historiografia shqiptare i sheh si popull me prejardhje dhe identitet ilir. Ky është edhe përfundimi i arkeologut Luan Përzhita në librin e tij “Dardanët”, botuar nga Akademia e Studimeve Albanologjike në vitin 2022.^[7] Disa studiues të huaj kanë vënë re emra trakë në pjesën lindore të vendit dhe e kanë diskutuar këtë çështje; emrat ilirë mbizotërojnë në perëndim.^[1]

Kryeqendra e mbretërisë ishte Damastioni. Autorët antikë shkruajnë se aty priteshin monedha argjendi e ari me emrin e qytetit.^[8] Vendi i saktë i tij ende kërkohet. Përzhita mendon se gërmimet e fundit në Kërshevicë, pranë Bujanocit, mund të kenë gjetur pikërisht qendrën që përshkruajnë burimet antike.^[8] Qendra të tjera ishin Shkupi, Naisi dhe Ulpiana.^[7]

Në jug të dardanëve shtrihej Peonia, me kryeqytet Bilazorën, afër Velesit të sotëm.^[6] Kush e mbante Peoninë, mbante rrugën që zbriste nga malet drejt fushave të Maqedonisë. Prandaj mbi këtë tokë do të ndeshej për dekada dinastia e Longarit.

Longari merr Bilazorën

Mbreti Longari erdhi në pushtet rreth vitit 231 p.e.s., pas Magarit.^[2] Në hapat e tij të parë ai mori Bilazorën dhe i çliroi peonët nga sundimi maqedon. Disa vepra e vendosin këtë ngjarje në vitin 231, të tjera në 230 p.e.s.^[1][2] Një ose dy vjet më vonë, dardanët mundën ushtrinë e mbretit maqedon Demetri II, që kishte dashur ta shtynte kufirin e tij në veri. Demetri vdiq pranverën e ardhshme.^[1][2]

Në të njëjtin vit 229 p.e.s., Longari hyri në kufijtë veriorë të Mbretërisë së Ardianëve, ndërsa mbretëresha Teuta luftonte larg, në Epir. Fise të tjera ilire iu bashkuan, dhe Teuta e ndërpreu fushatën e saj për t’u kthyer.^[2]

Pasardhësi i Demetrit, Antigon Dosoni, e mori sërish një pjesë të Peonisë dhe vendosi garnizon në Bilazorë. Në vitin 222 p.e.s., kur Dosoni ishte me ushtrinë në Greqi, Longari hyri në Maqedoni. Dosoni u kthye, i mundi dardanët dhe vdiq pak kohë më pas, i rraskapitur nga fushata.^[2]

Me Filipin V

Mbreti i ri maqedon, Filipi V, do të ishte kundërshtari kryesor i Longarit. Përleshjet nisën në vitet 220–219 p.e.s. Në vitin 219, ndërsa Filipi ndodhej në Peloponez, Longari e çliroi sërish Bilazorën. Dy vjet më vonë, Filipi e mori përsëri.^[2]

Lufta tani zhvillohej në të dy anët e kufirit. Në vitin 211 p.e.s., Filipi zbriti nga Pellagonia dhe mori qytetin dardan Sintia.^[2][6] Historiani romak Livi e përmend këtë qytet, por vendi i tij ende nuk është gjetur.^[6] Në të njëjtat vite, një forcë dardane, e udhëhequr nga Aeropi, me gjasë një pretendent për fronin maqedon, mori Lihnidin, Ohrin e sotëm.^[1][2] Burimet që kemi lexuar nuk pajtohen as për vitin, 211 apo 209 p.e.s., as për fushatën nga e cila dardanët kthyen njëzet mijë robër: njëra ia vesh këtë sulmit të Aeropit, tjetra fushatës së vetë Longarit në Orestidë, në vitin 208, që arriti deri në fushën e Argestes.^[1][2] Ajo që nuk diskutohet është se Maqedonia u godit thellë në zemër.

Në atë kohë Longari nuk luftonte vetëm. Ai ishte në një front me Romën, me mbretin ardian Skerdilaidin dhe me epirotët, të gjithë armiq të Filipit.^[2] Rreth vitit 206 p.e.s. Longari vdiq dhe pushtetin e mori djali i tij, Batoja.^[2][3]

Batoja në kampin romak

Në vitin 200 p.e.s., ushtria romake e konsullit Publi Sulpic Galba u kthye në Iliri për një luftë të re me Filipin. Batoja shkoi në kampin romak, bashkë me mbretin ardian Pleurat dhe me mbretin e Atamanisë, Aminandrin. Galba u premtoi se do t’i thërriste kur të hynte në Maqedoni.^[3] Batoja kishte një qëllim të qartë: me fitoren romake, Peonia të kalonte në duart e tij.^[3]

Vitin tjetër, ndërsa Filipi luftonte me romakët, Pleurati dhe Batoja hynë në Maqedoni. Dardanët shkaktuan dëmin më të madh. Kur po ktheheshin me plaçkë, gjenerali maqedon Athenagora i sulmoi. Përleshja u kthye në betejë të vërtetë.^[3]

Romakët e mundën Filipin në vitin 197 p.e.s. Batoja zbriti sërish nëpër luginën e Vardarit, por Filipi, me një ushtri të mbledhur me ngut, e mundi afër Stobit, kryeqytetit të Peonisë.^[3] Paqja që erdhi pas nuk i dha asgjë dardanëve. Pleurati mori toka; Batoja jo. Bilazora dhe Peonia mbetën maqedone, dhe dardanët do t’i kërkonin edhe dekada më vonë.^[3] Në vitin 190 p.e.s., etolët, që tani luftonin kundër Romës, i kërkuan Batos ushtarë me pagesë.^[3] Aleati i djeshëm i romakëve ishte bërë një fuqi që të tjerët shpresonin ta fitonin për vete.

Dimri i bastarnëve

Filipi V nuk e harroi Dardaninë. Ai i ftoi bastarnët, një fis luftëtar nga veriu i Danubit, të vendoseshin në Pollog, krahina dardane më afër Maqedonisë.^[1][5] Historianët modernë mendojnë se Filipi donte t’i përdorte këta njerëz si bazë edhe kundër Romës.^[5] Bastarnët u nisën, por Filipi vdiq në vitin 179 p.e.s., pak pasi ata kishin lëvizur. Djali i tij, Perseu, i tërhoqi forcat maqedone nga fushata e përbashkët.^[1][5]

Bastarnët megjithatë erdhën. Në vjeshtën e vitit 179, rreth tridhjetë mijë prej tyre, nën prijësin Klondik, arritën në Dardani dhe ngritën disa kampe.^[5] Livi tregon se ata u përpoqën të merrnin një qytet të fortifikuar dardan dhe dështuan.^[6] Por për disa vite dardanët nuk arritën t’i dëbonin.^[5]

Mbreti tani ishte Monuni, vëllai i Batos.^[4] Në vitin 176 p.e.s. ai dërgoi njerëz në Romë dhe e akuzoi Perseun se i mbështeste bastarnët. Perseu e mohoi. Senati dërgoi një mision për të parë gjendjen, por nuk bëri asgjë për t’i ndihmuar dardanët.^[4][5]

Monuni e zgjidhi vetë. Pasi aleatët e bastarnëve, skordiskët dhe trakët, u kthyen në shtëpi për dimër, dardanët sulmuan me dy ushtri. E para u mund dhe u rrethua në qytetin e saj. E dyta, nga pas, mori kampin e pambrojtur të bastarnëve, me gjasë bashkë me gratë dhe fëmijët e tyre, dhe i detyroi të tërhiqeshin.^[5] Lufta mbaroi në vitin 175 ose 174 p.e.s.; burimet japin të dyja datat.^[1][4] Historiani i vonë Orozi shkruan se një ushtri e madhe bastarne u mbyt kur u thye akulli i Danubit nën këmbët e saj. Studiuesit ende diskutojnë nëse kjo është e njëjta tërheqje që përshkruan Livi.^[5]

Dardanët fituan, por dolën nga kjo luftë të dobësuar rëndë.^[5]

Mes Perseut dhe Gentit

Në vitin 170 p.e.s., maqedonët i mundën dardanët.^[1] Perseu mori tokat jugore të Dardanisë, përfshirë Pollogun, dhe shkretoi krahinat në veri dhe në perëndim të Malit Sharr. Ajo zonë mbeti e njohur si “Iliria e shkretë”. Kështu iu mbyll dardanëve rruga e vjetër drejt Maqedonisë.^[4]

Në vitin 169 p.e.s., Etuta, e bija e Monunit, u martua me Gentin, mbretin e ardianëve. Martesa nuk solli aleancë mes dy shteteve. Pak më vonë, Genti u bashkua me Perseun, armikun e vjehrrit të tij. Monuni qëndroi asnjanës, si në luftën e tyre ashtu edhe në luftën e Romës kundër Maqedonisë.^[4] Në vitin 168 p.e.s., Roma i mundi të dy, dhe si Maqedonia ashtu edhe Iliria e Gentit ranë nën pushtetin e saj.^[1]

Shpërblimi

Dardania i mbijetoi rënies së fqinjëve të saj. Në vitin 167 p.e.s., ata i paraqitën kërkesën e tyre konsullit romak Emil Pauli: Peoninë, tokën për të cilën kishin luftuar Longari, Batoja dhe Monuni. Pauli e refuzoi. Ai u dha atyre vetëm një të drejtë: të tregtonin kripë në Peoni.^[4]

Mbretëria Dardane e ruajti pavarësinë edhe për më shumë se një shekull. Në vitin 28 p.e.s., Mark Licin Krasi e pushtoi gjatë fushatës kundër dakëve dhe bastarnëve.^[1] Kur saktësisht u përfshi në provincat romake nuk thuhet njësoj në të gjitha veprat: disa e vendosin këtë në vitin 15 p.e.s., studimi i Qerim Dalipit në vitin 44 të erës sonë, kur Dardania iu bashkua Mezisë së Epërme.^[1][6] Në vitin 293 të erës sonë, Dardania u bë provincë më vete e Perandorisë Romake.^[1]

Nga gjashtëdhjetë vjet luftë me Maqedoninë, me Romën si aleate dhe me bastarnët si pushtues, dardanëve u mbeti në duar e drejta për të shitur kripë në tokën që kishin dashur ta kishin të tyren.