Pelioni, 335 p.e.s.: Kliti dhe Glaukia përballë Aleksandrit

Para se të dilnin nga muret, njerëzit e Klitit bënë një flijim. Mbi tokë vunë tre djem, tri vajza dhe tre desh të zinj. Pastaj dolën kundër maqedonasve. Por nuk e mbajtën dot vendin: u kthyen me aq ngut drejt qytetit, sa flijimet mbetën aty ku ishin, dhe ushtarët e Aleksandrit i gjetën ende shtrirë në tokë.^[1]

Kjo skenë, e shkruar shumë më vonë nga historiani grek Arriani, është një nga të paktat që kemi nga brenda botës ilire të shekullit IV p.e.s. Ndodhi në vitin 335 p.e.s., para mureve të një qyteti që quhej Pelion. Brenda ishte Kliti, i biri i Bardhylit. Jashtë ishte mbreti i ri i Maqedonisë, Aleksandri, që një ditë do të quhej “i Madh”.^[1]

I biri i Bardhylit

Për Klitin dimë pak, dhe pothuajse gjithçka vjen nga Arriani. Ai e quan “i biri i Bardhylit”, pra i atij mbreti ilir që ishte ndeshur me Filipin II, babain e Aleksandrit.^[1] Disa historianë mendojnë se Kliti ishte nipi i Bardhylit të parë, jo i biri; të tjerë e marrin fjalën e Arrianit ashtu siç është, sepse nuk ka asnjë dëshmi për një brez të ndërmjetëm.^[3]

Një detaj i vogël në tekst ka rëndësi. Arriani nuk e quan kurrë Klitin “mbret”, ndërsa Glaukinë, aleatin e tij, e quan “mbret i taulantëve”.^[1][2] Ku ishte mbretëria e Klitit? Për një kohë të gjatë, sidomos pas historianit Nicholas Hammond, u besua se ai ishte mbret i dardanëve. Historiani Nemanja Vujčić, në një studim të vitit 2021, e hedh poshtë këtë mendim: burimet e lashta i dallojnë dardanët nga ilirët e Bardhylit, dhe mbretëria e Klitit ka shumë të ngjarë të ketë qenë në jug të Shqipërisë së sotme.^[2] Taulantët e Glaukisë jetonin në Shqipërinë e mesme.^[2]

Kur Aleksandri ishte larg

Në pranverën e vitit 335 p.e.s., Aleksandri u nis drejt veriut. Mundi trakët në malin Haemus dhe tribalët te lumi Liginus, pastaj kaloi Danubin natën, me varka të gdhendura nga trungjet e drurëve dhe me lëkura të mbushura me kashtë, dhe sulmoi getët.^[1]

Pikërisht atëherë i erdhën lajmëtarët me tri lajme të këqija. Kliti kishte ngritur krye. Glaukia ishte bashkuar me të. Dhe autariatët, një fis tjetër, kishin ndër mend ta sulmonin rrugës.^[1] Për Klitin, lufta kishte edhe një arsye personale: babai i tij ishte mundur rëndë nga maqedonasit më 358 p.e.s.^[3]

Kërcënimin e autariatëve e mënjanoi një aleat i Aleksandrit, Langari, mbreti i agrianëve. Ai i tha Aleksandrit se autariatët ishin fisi më pak luftarak i asaj ane dhe u ofrua t’i sulmonte vetë. E bëri, dhe u kthye me robër e plaçkë. Aleksandri e nderoi dhe i premtoi për grua të motrën, Kinanën. Langari nuk arriti kurrë në Pellë: u sëmur dhe vdiq rrugës për në shtëpi.^[1]

Aleksandri vazhdoi përgjatë lumit Erigon drejt Pelionit. Arriani shkruan se Kliti e kishte zënë këtë qytet sepse ishte “më i forti i vendit”. Maqedonasit fushuan pranë një lumi që Arriani e quan Eordaik.^[1]

Qyteti mes maleve

Kliti nuk e priti armikun vetëm pas mureve. Njerëzit e tij kishin zënë lartësitë përreth qytetit. Pas flijimit dhe sulmit të dështuar, ata u mbyllën brenda. Aleksandri ngriti kampin pranë mureve dhe vendosi ta rrethonte qytetin me një mur rrethimi.^[1]

Të nesërmen arriti Glaukia, me një ushtri të madhe, dhe zuri malet që e rrethonin fushën. Tani Aleksandri ishte në mes: përpara kishte një qytet plot luftëtarë, mbi kokë kishte taulantët. Po t’i sulmonte muret, Glaukia do t’i binte nga pas.^[1] Arriani nuk jep asnjë numër për ushtrinë ilire.^[2]

Pastaj filloi të mungonte ushqimi. Aleksandri dërgoi gjeneralin Filota me kalorës për të mbledhur drithë. Glaukia e kuptoi dhe u doli përpara. Aleksandri nxitoi vetë me mbrojtësit me mburoja, me harkëtarët, me agrianët dhe me rreth katërqind kalorës. Glaukia u tërhoq dhe Filota u kthye shëndoshë.^[1]

Rruga nga kishin ardhur maqedonasit ishte e ngushtë dhe e mbuluar me pyll, me lumë në njërën anë dhe mal të thikët në anën tjetër. Arriani shkruan se aty mund të kalonin krah për krah vetëm katër ushtarë me mburoja.^[1] Për një ushtri të tërë, në tërheqje e nën shigjetat e armikut, ajo rrugë mund të bëhej kurth.

Stërvitja përpara syve të armikut

Atë që bëri Aleksandri më pas, Arriani e përshkruan me hollësi. Rreshtoi falangën në një thellësi prej njëqind e njëzet vetash dhe vuri nga dyqind kalorës në secilin krah. Urdhëroi heshtje të plotë, që urdhrat të dëgjoheshin menjëherë. Pastaj, me sinjale, i bëri këmbësorët t’i ngrinin shtizat drejt, pastaj t’i ulnin përpara, t’i kthenin djathtas e majtas, të lëviznin përpara e të ktheheshin anash, gjithmonë në rregull.^[1]

Ilirët shikonin nga lartësitë. Arriani shkruan se mbetën të habitur nga shpejtësia dhe rregulli i asaj loje. Në fund, Aleksandri e ktheu falangën në një formacion si pykë dhe e lëshoi kundër krahut të majtë të armikut. Pastaj i urdhëroi maqedonasit t’i godisnin shtizat në mburoja. Nga zhurma, taulantët u tërhoqën drejt qytetit.^[1]

Disa luftëtarë mbanin ende një kodër. Aleksandri dërgoi kundër tyre truprojat dhe shokët e tij kalorës, dhe ata u tërhoqën. Pastaj thirri dy mijë agrianë e harkëtarë, kaloi lumin së pari me mbrojtësit me mburoja dhe pas tyre me këmbësorinë. Kur ilirët zbritën për të sulmuar pjesën e fundit të ushtrisë, ai u kthye me njerëzit e vet dhe i shpërndau. Në breg vendosi makinat e luftës dhe harkëtarët gjuanin nga mesi i lumit. Glaukia nuk iu afrua dot. Arriani shënon se në atë tërheqje nuk humbi jetën asnjë maqedonas.^[1]

Nuk dimë çka thanë atë natë në kampin e ilirëve. Dimë vetëm çka panë maqedonasit tri ditë më vonë.

Nata e tretë

Vrojtuesit i sollën lajmin Aleksandrit: Kliti dhe Glaukia kishin fushuar pa kujdes dhe pa roje, sikur rreziku të kishte kaluar.^[3] Atë natë, Aleksandri e kaloi lumin fshehurazi me mbrojtësit me mburoja, me agrianët, me harkëtarët dhe me brigadat e Perdikës dhe Kenit; pjesa tjetër e ushtrisë do t’i ndiqte pas.^[1]

Harkëtarët dhe agrianët e goditën kampin nga krahu. Shumë ilirë u vranë në shtretërit e tyre, të tjerë u zunë robër. Maqedonasit i ndoqën deri te malet e taulantëve, dhe ata që shpëtuan i hodhën armët gjatë ikjes.^[1]

Kliti u fut sërish në Pelion. Por e kuptoi se nuk do ta mbante dot. I vuri zjarrin qytetit dhe u largua te Glaukia, në vendin e taulantëve.^[1]

Lajmi që erdhi nga Teba

Aleksandri nuk i ndoqi. Në jug, në Tebë, disa të mërguar kishin hyrë natën në qytet dhe kishin vrarë dy komandantë të garnizonit maqedonas. Për t’i bindur tebanët të ngrinin krye, ata thoshin se Aleksandri kishte vdekur në Iliri. Thashethemi u besua lehtë, sepse Aleksandri kishte kohë që mungonte dhe prej tij nuk vinte asnjë lajm.^[1] Lufta në Iliri e kishte mbajtur larg aq gjatë sa në Tebë e kishin dhënë për të vdekur.

Aleksandri marshoi drejt Tebës dhe i la ilirët pas, pa e kapur Klitin dhe pa bërë marrëveshje me të.^[3]

Ku ishte Pelioni?

Qyteti që Kliti e dogji nuk u zhduk. U rindërtua dhe mbeti një vendbanim i fortifikuar deri në antikitetin e vonë.^[2] Historiani romak Livi e përmend më vonë si qytet të dasaretëve, të vendosur aq afër kufirit sa ishte i përshtatshëm për sulme në Maqedoni.^[2] Rreth vitit 199 p.e.s., konsulli romak Sulpici e mori Pelionin dhe la aty një garnizon të fortë.^[4]

Megjithatë, askush nuk e di me siguri se ku ndodhej. Asnjë burim i lashtë nuk e jep vendin e saktë, dhe studiuesit kanë propozuar disa vende.^[2]

Arkeologu shqiptar Neritan Ceka gërmoi nga viti 1969 deri më 1972 një qytet ilir në kodrën e Gradishtës, mbi Shkumbin, pranë fshatit Selcë e Poshtme, në perëndim të Liqenit të Ohrit.^[6][5] Aty gjeti varre monumentale të gdhendura në shkëmb. Në punimet e tij të viteve 1972 dhe 1976, Ceka e identifikoi këtë qytet me Pelionin. Në këtë rast, lumi Eordaik do të ishte Shkumbini dhe beteja do të ishte zhvilluar thellë brenda Ilirisë.^[2] Këtë mendim e pranuan shumica e arkeologëve dhe historianëve shqiptarë, si edhe historiani Aleksandër Stipçević; historiani John Wilkes e pranoi me rezervë dhe e quajti Selcën “një kandidate” për Pelionin.^[2][5] Vendbanimi i Selcës kaloi në fazën qytetare që në fillim të shekullit IV p.e.s. dhe kontrollonte rrugën nga bregu i Adriatikut për në Maqedoni.^[5]

Studiuesit e tjerë kërkuan më në jug e më në lindje. Gustav Zippel, më 1877, e vendoste Pelionin në Devoll. Fanula Papazoglu e kërkoi pranë Korçës, në jug të liqenit të Maliqit. Nicholas Hammond, më 1974, e identifikoi me një vend pranë Goricës, në perëndim të Prespës së Vogël, dhe ky mendim u pranua gjerësisht. A. B. Bosworth e çoi në Linkestidë, brenda Maqedonisë.^[2] Tom Winnifrith propozoi Zvezdën, ku është gjetur një vendbanim ilir me mure.^[4]

Vujčić, në studimin e vitit 2021, e kundërshton Selcën. Ajo ndodhet, shkruan ai, rreth shtatëdhjetë kilometra larg kufirit maqedonas, pas maleve dhe Liqenit të Ohrit, dhe nuk përputhet me fjalët e Livit. Shton edhe se emri i lashtë i qytetit të Selcës nuk është dëshmuar në asnjë mbishkrim. Ai mendon se Zippel dhe Hammond e kishin gjetur zonën e duhur, vendin në perëndim të Prespës së Vogël, por thotë se vendi i saktë mund të gjendet vetëm me kërkime në terren.^[2] Pyetja, pra, mbetet e hapur.

Çka mbeti

Kliti nuk u ngrit më kundër Maqedonisë. Ilirët mbetën të qetë për pjesën tjetër të mbretërimit të Aleksandrit dhe madje i dërguan ushtarë për fushatën në Persi.^[3] Nuk e dimë kur vdiq.^[3]

Glaukia jetoi dhe mbretëroi edhe shumë vite. Rreth vitit 317 p.e.s., ai pranoi në oborrin e vet një foshnjë që kishte ikur nga Epiri, Pirron. Kur Kasandri, sundimtari i Maqedonisë, i ofroi dyqind talanta për ta dorëzuar fëmijën, Glaukia nuk pranoi. Më 307 p.e.s., ai hyri në Epir dhe e vuri Pirron dymbëdhjetëvjeçar në fron.^[8]

Në Selcë e Poshtme, varret e gdhendura në shkëmb janë ende aty. Në vitin 1996, Instituti i Monumenteve të Kulturës i dorëzoi në listën paraprake të UNESCO-s si varre princash ilirë, në qendrën e krahinës së Dasaretisë.^[7] Nëse ky ishte Pelioni, apo jo, këtë nuk e dimë. Dimë vetëm se, në një qytet të quajtur kështu, në vitin 335 p.e.s., disa ilirë vendosën flijimet e tyre mbi tokë para se të dilnin kundër Aleksandrit, dhe se maqedonasit i gjetën aty ku i kishin lënë.^[1]