Rruga e gjatë për në Vlorë: 28 Nëntori 1912
Në nëntor 1912, ndërsa ushtritë e fqinjëve hynin në trojet shqiptare, Ismail Qemali, 68 vjeç, bëri një udhëtim të gjatë nga Stambolli, përmes Bukureshtit dhe Vjenës, deri në vendlindje. Për ta arritur Vlorën, iu desh të zbarkonte në Durrës dhe të vazhdonte me kalë. Më 28 nëntor, në Vlorë, Shqipëria u shpall shtet i pavarur.
Vlora ishte e bllokuar nga flota greke. Prandaj anija që e solli Ismail Qemalin nga Austria e zbarkoi në Durrës. Nga aty, plaku vlonjat hipi në kalë dhe mori rrugën për në jug, duke ndërruar shtigjet për t’i shpëtuar një urdhri arrestimi.[1]
Kur më në fund hyri në Vlorë, e gjeti qytetin të ndryshuar. Në kujtimet e tij do të shkruante:
“Një zjarr i shenjtë atdhedashurie e kishte pushtuar qytetin tim të lindjes; entuziazmi dhe gëzimi i popullit na pritën kudo.”[1]
Vjeshta e vitit 1912
Në tetor 1912 kishte nisur Lufta e Parë Ballkanike. Mali i Zi, Serbia, Bullgaria dhe Greqia i shpallën luftë Perandorisë Osmane, dhe ushtritë e tyre hynë shpejt në tokat ku jetonin shqiptarë.[4] Qemali, politikan me përvojë të gjatë në Stamboll, e kuptoi se kishte ardhur koha që shqiptarët të merrnin, siç shkruan ai, “masa të fuqishme për shpëtimin tonë”.[1]
Në fillim të nëntorit ishte ende në Stamboll. Kryeministri osman i ofroi një post ministri. Qemali e refuzoi dhe u nis për në shtëpi, por jo nga rruga më e shkurtër.[1]
Bukureshti, Vjena, Durrësi
Ndalesa e parë ishte Bukureshti, ku jetonte një koloni e madhe shqiptare. Aty u mblodhën dhe vendosën. Qemali tregon:
“Si rezultat i një mbledhjeje që bëmë atje, pesëmbëdhjetë bashkatdhetarë të mi vendosën të kthehen me mua në Shqipëri. U telegrafova të gjitha anëve të Shqipërisë … dhe kërkova që nga çdo krahinë të dërgoheshin delegatë në Vlorë, ku do të mbahej një kongres kombëtar.”[1]
Nga Bukureshti vazhdoi për në Vjenë dhe Budapest. Aty u takua me ministrin austro-hungarez të Jashtëm, kontin Berchtold. Ministri i dha një anije, që Qemali të arrinte në portin e parë shqiptar para ushtrisë serbe.[1] Ajo anije e çoi në Durrës.
Ora katër pasdite
Më 28 nëntor 1912, në orën katër pasdite, në shtëpinë e Xhemil beut, kushëririt të Qemalit, u hap mbledhja e parë e Kuvendit Kombëtar. Qemali u zgjodh kryetar. Luigj Gurakuqi dhe Shefqet Daiu u zgjodhën sekretarë.[2]
Qemali u foli delegatëve për rrezikun që i kanosej vendit. Kur mbaroi, vendimi u mor pa asnjë zë kundër. Procesverbali i mbledhjes, i botuar në vitin 1914, e shënon kështu, në shqipen e sotme:
“Pas fjalëve që tha zoti Kryetar, Ismail Kemal beu, me të cilat tregoi rrezikun e madh në të cilin ndodhet sot Shqipëria, të gjithë delegatët me një zë vendosën që Shqipëria që sot të bëhet më vete, e lirë dhe e pavarur.”[2]
Flamuri në ballkon
Mbledhja u ndërpre. Delegatët dolën jashtë. Qemali e kujton atë çast kështu:
“… anëtarët dolën nga salla për të ngritur mbi shtëpinë time, mes brohoritjeve të mijëra njerëzve, flamurin e lavdishëm të Skënderbeut, që kishte fjetur i mbështjellë në palët e tij për 445 vjet. Ishte një çast i paharrueshëm për mua; duart më dridheshin nga shpresa dhe krenaria ndërsa e vendosja në ballkonin e shtëpisë së vjetër…”[1]
Qemali flet për “shtëpinë time”. Procesverbalet e vendosin mbledhjen në shtëpinë e Xhemil beut, kushëririt të tij, pra brenda kompleksit të familjes.[2][10] Ajo shtëpi u prish në vitin 1925. Sot në vendin e saj shtrihet Sheshi i Flamurit, me Monumentin e Pavarësisë.[10]
Kush e qepi flamurin?
Nuk e dimë me siguri. Tradita më e njohur thotë se e qëndisi Marigo Posio. Rrëfime të tjera thonë se e solli Spiro Ilo nga Bukureshti, ose se ishte një dhuratë që Qemali e kishte marrë vite më parë.[11] Asnjë prej tyre nuk mund të vërtetohet plotësisht me dokumente.
Sa ishin?
Edhe për këtë burimet ndahen. Qemali shkruan se u gjend “i rrethuar nga tetëdhjetë e tre delegatë, myslimanë dhe të krishterë”.[1] Sipas procesverbaleve, dokumentin e pavarësisë e nënshkruan dyzet delegatë.[2] Të tjerët mbërritën ditët që pasuan. Më 30 nëntor erdhën delegatët e Kosovës, mes tyre Isa Boletini.[3]
Qeveria e parë
Më 4 dhjetor, Kuvendi zgjodhi Qeverinë e Përkohshme. Ismail Qemali u bë kryeministër dhe ministër i Jashtëm, me Dom Nikollë Kaçorrin zëvendës. Myfit Libohova mori punët e Brendshme, Petro Poga Drejtësinë, Mehmet Pashë Dërralla Luftën, Abdi Toptani Financat, Luigj Gurakuqi Arsimin, Midhat Frashëri Punët Publike, Pandeli Cale Bujqësinë, dhe Lef Nosi Postat e Telegrafët.[6]
Kuvendi zgjodhi edhe një Pleqësi, një lloj Senati, me tetëmbëdhjetë anëtarë.[6] Qeveria punoi për rreth katërmbëdhjetë muaj në Vlorë, në ndërtesën që sot është Muzeu Kombëtar i Pavarësisë.[7]
Kufijtë që u vizatuan në Londër
Shpallja nuk mjaftonte. Pavarësia duhej njohur nga fuqitë e mëdha.
Më 17 dhjetor 1912, në Londër u mblodh Konferenca e Ambasadorëve.[8] Kufijtë veriorë u caktuan më 22 mars 1913, ata jugorë më 11 gusht 1913. Më 29 korrik 1913, Shqipëria u njoh si shtet i pavarur dhe asnjanës, nën garancinë e fuqive të mëdha.[4]
Por kufijtë e rinj lanë jashtë Kosovën, Dibrën, Ulqinin, Plavën dhe Gucinë, pjesë të Maqedonisë perëndimore dhe Çamërinë.[4] Edhe ministri britanik i Jashtëm, Sir Edward Grey, e pranoi në Parlament më 12 gusht 1913 se marrëveshja do të kritikohej shumë “nga kushdo që i njeh vendet dhe e shikon vetëm nga ana e vetë vendit”.[9]
Pse 28 Nëntori
Flamuri që Qemali e vendosi në ballkon me duar që i dridheshin është sot flamuri i Shqipërisë dhe i gjithë shqiptarëve. 28 Nëntori është Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë: dita kur shqiptarët, në mes të një lufte që nuk e kishin nisur ata, vendosën ta marrin fatin në duart e tyre.[4]
Pyetje për të menduar
- Pse Ismail Qemali bëri një rrugë kaq të gjatë për të arritur në Vlorë?
- Pse burimet japin numra të ndryshëm delegatësh?
- Pse njohja nga fuqitë e mëdha ishte po aq e rëndësishme sa vetë shpallja?
Lexim i mëtejshëm
- Ismail Qemali, Kujtime.
- Akademia e Shkencave, Historia e Popullit Shqiptar, vëll. II.
- Lef Nosi, Dokumenta historike për t’i shërbye historis tonë kombëtare (1924).
