Vlorë, verë 1920: vullnetarët kundër “Gjibraltarit të Adriatikut”
Gati gjashtë vjet pas zbarkimit të ushtrisë italiane, në agimin e 5 qershorit 1920, disa mijë vullnetarë me pushkë të vjetra sulmuan postet italiane rreth Vlorës. Lufta zgjati gjithë verën. Më 3 shtator 1920 luftëtarët hynë në qytet, dhe Vlora mbeti pjesë e Shqipërisë.
Në orën dy të natës, kur po gdhihej 5 qershori i vitit 1920, krisi pushka në kodrat rreth Vlorës. Grupe vullnetarësh sulmuan njëkohësisht postet italiane në Kotë, në Drashovicë dhe deri lart në Llogara.[4] Shumë prej tyre mbanin pushkë të vjetra; artileri nuk kishin fare.[2] Përballë tyre qëndronte një ushtri që kishte gati gjashtë vjet në qytet dhe që e kishte kthyer Vlorën në atë që vetë italianët e quanin “Gjibraltari i Adriatikut”.[1]
Dy ditë më parë, Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare i kishte dërguar gjeneralit italian Settimo Piacentini një ultimatum. Ai e kishte marrë si kërcënimin e një grushti rebelësh.[2]
Gjibraltari i Adriatikut
Italia nuk kishte ardhur rastësisht. Në tetor të vitit 1914 forcat e saj zunë ishullin e Sazanit, dhe në dhjetor zbarkuan në Vlorë.[1][3] Më 26 prill 1915, me Traktatin e fshehtë të Londrës, Fuqitë e Antantës i premtuan Italisë sovranitet të plotë mbi Vlorën dhe Sazanin.[4][6] Më 3 qershor 1917, në Gjirokastër, Italia shpalli mbrojtjen e saj mbi Shqipërinë.[2][6]
Kur mbaroi Lufta e Parë Botërore, kjo nuk ndryshoi. Në Konferencën e Paqes në Paris, një memorandum i përbashkët i Fuqive të Mëdha, më 9 dhjetor 1919, propozonte që Vlora me rrethinat e saj t’i kalonte Italisë me sovranitet të plotë.[1] Roma kërkonte gjithashtu mandat mbi pjesën tjetër të Shqipërisë.[3][6]
Në vetë Vlorën, kundërshtimi kishte nisur që më parë. Më 18 tetor 1919, rreth dyzet burra u mblodhën fshehurazi në shtëpinë e Abaz Mezinit, në lagjen Topanë. Mes nismëtarëve ishin Osman Haxhiu, Jani Minga, Abaz Mezini dhe Hamza Isai.[4] Më 28 nëntor, në përvjetorin e pavarësisë, një demonstratë e madhe në qytet u shtyp me forcë nga ushtria italiane.[3][4]
Një shtet që po ngrihej
Në janar të vitit 1920, Kongresi i Lushnjës kishte ngritur një qeveri të re shqiptare. Gjatë pranverës, ushtritë e huaja u larguan njëra pas tjetrës: garnizoni italian la Shkodrën në mars, në Gjirokastër pushteti shqiptar u rivendos në prill, dhe në Korçë në fund të majit, pasi u larguan francezët.[1] Më 21 prill, kryeministri Sulejman Delvina i foli parlamentit për nevojën që bota të shihte se Shqipëria ishte gjallë.[1]
Vlora mbetej e pushtuar. Muin Çami, historiani që e ka studiuar më gjatë këtë luftë, shkruan se para saj qeveria shqiptare kishte ofruar shumë lëshime: baza detare italiane në Zvërnec, në Pashaliman dhe në Sazan, madje edhe një princ italian si kryetar shteti.[2] Roma nuk pranoi.
Më 10 mars 1920 grupi i fshehtë i Vlorës u riorganizua si Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare.[4] Kryetar ishte Osman Haxhiu.[4][5] Më 29 maj, rreth njëqind e pesëdhjetë përfaqësues të fshatrave u mblodhën në Barçallë, në malin e Dukatit, dhe vendosën kryengritjen.[4] Po atë ditë, Qazim Koculi u emërua komandant i përgjithshëm i luftës dhe prefekt i Vlorës.[9] Ai dhe Spiro Koleka, deputetët e Vlorës në parlamentin e Tiranës, u nisën nga kryeqyteti për të marrë drejtimin e luftës.[1]
Jo të gjithë besonin në të. Eqrem bej Vlora, që Komiteti e ftoi t’i bashkohej në prill e maj, nuk pranoi. “Kjo [luftë] është e pa shpresë dhe unë nuk mund të futem në këto aventura,” shkroi ai.[2]
Ultimatumi
Ultimatumi i Komitetit mban datën 3 qershor 1920. Çami vëren se data përputhej me përvjetorin e shpalljes italiane të Gjirokastrës, tre vjet më parë.[1][2] Një burim tjetër e vendos dërgimin më 2 qershor.[4] Komiteti kërkonte largimin e ushtrisë italiane dhe bashkimin e Vlorës me Tiranën.[4] Teksti nuk i bënte iluzione vetes: “Nuk jemi aspak të pakuptuar që një popull i vogël si i Shqipërisë të mund ta bindë me fuqi të armës një qeveri si” Italia, shkruanin ata, por paralajmëronin se askush nuk mund ta ndalonte një komb të vogël të vdiste për lirinë e tij.[1][2]
Më 4 qershor, Piacentini i shkroi gjeneralit që komandonte në Vlorë se kryengritja ishte një lëvizje e vogël, pa krerë. “Veprimi i rebelëve, cilidoqoftë ai dhe me çfarëdo forcash që ai të kryhet, nuk duket shumë i rrezikshëm,” shkruante ai.[2]
Pushkët e vjetra
Të nesërmen nisi sulmi. Sa ishin luftëtarët shqiptarë dhe sa italianët, burimet nuk pajtohen. Për shqiptarët jepen rreth katër mijë luftëtarë, megjithëse me vullnetarët vendës numri u rrit më vonë.[4][6] Për italianët, Eqrem bej Vlora shkruan për tetëmbëdhjetë mijë ushtarë me dyqind topa; burime të tjera japin rreth njëzet mijë ose rreth njëzet e pesë mijë.[2][4][6]
Më 6 qershor ra në luftë gjenerali italian Enrico Gotti.[8] Më 11 qershor kryengritësit sulmuan vetë qytetin, dhe forcat italiane u tërhoqën drejt Skelës, portit të Vlorës.[4] Natën e 12 qershorit, rreth orës dhjetë, në Qafë-Koçi u vra Selam Musai nga Salari i Tepelenës. Ishte gjashtëdhjetë e tre vjeç; tetë vjet më parë ishte plagosur duke luftuar kundër forcave greke. Tregohet se u vu përballë një topi për të mbrojtur shokët më të rinj.[7]
Vullnetarët erdhën nga shumë anë: nga Himara, Kurveleshi, Tepelena e Mallakastra, nga Delvina e Çamëria, nga Korça, Skrapari, Berati, Elbasani, Kruja, Durrësi e Tirana.[5] Shoqëria “Vatra” e shqiptarëve të Amerikës dërgoi një bandë muzikore të drejtuar nga Thoma Nasi.[5] Në luftë morën pjesë myslimanë, bektashinj, ortodoksë e katolikë, burra e gra, mes tyre klerikë si Dom Mark Vasa dhe At Shtjefën Gjeçovi.[5] Një italian me prejardhje arbëreshe, Giovanni Valencia, që kujdesej për depot ushtarake në Panaja, ua dorëzoi armët dhe municionet luftëtarëve.[5]
Komiteti kishte edhe gazetën e vet, “Mbrojtja Kombëtare”, që e redaktonin Dom Mark Vasa dhe Qazim Kokoshi.[4] Lajmet e luftës i sillnin “Drita” e Gjirokastrës, “Kuvendi” dhe “Dielli” i Bostonit.[5] Banda e “Vatrës” udhëtoi njëzet e tre ditë me anije deri në Durrës.[6] Krahas klerikëve katolikë, në radhët e luftëtarëve ishin edhe Baba Ahmet Turhani i teqesë së Tepelenës, Baba Xhaferi i Përmetit dhe myftiu Osman Muka.[5] Kryengritja nuk ishte e një krahine, as e një besimi.
Jashtë vendit zërat ishin të ndarë. Më 10 qershor, Faik Konica botoi në “Giornale d’Italia” një letër ku e kritikonte kryengritjen; më 18 qershor, “Vatra” protestoi kundër politikës së Romës.[2]
Ankona
Kthesa erdhi edhe nga ana tjetër e detit. Në qershor të vitit 1920, në Ankonë, ushtarët italianë të njësive bersaljere refuzuan të niseshin për në Shqipëri. Italia ndodhej në mes të trazirave shoqërore të viteve të pasluftës.[6] Ndërkohë sulmet rreth Vlorës vazhduan; një sulm tjetër i madh u bë më 24 korrik.[6]
Kryeministri italian Giovanni Giolitti e shihte pushtimin si të kotë dhe të papëlqyer nga populli.[6] Më 2 gusht 1920 u nënshkrua në Tiranë marrëveshja italo-shqiptare. Italia hoqi dorë nga Vlora dhe nga mbrojtja mbi Shqipërinë dhe pranoi pavarësinë e saj, duke mbajtur vetëm ishullin e Sazanit.[6] Ishte marrëveshja e parë diplomatike mes shtetit shqiptar dhe një shteti të huaj.[6]
3 shtatori
Më 3 shtator 1920 luftëtarët hynë në Vlorë.[4][5] Po atë ditë Qazim Koculi mori detyrën e prefektit në qytetin e çliruar.[9] Spiro Koleka, i dërguari i qeverisë pranë Komitetit, u drejtoi luftëtarëve dhe popullit një shpallje urimi.[5]
Çami e mbyll studimin e tij me një fjali të matur: “Lufta çlirimtare e Vlorës për fat të mirë mbaroi ashtu siç nuk pritej nga shumëkush.”[1] Në Itali, Benito Mussolini e quajti më vonë Vlorën “Kaporeto shqiptar”.[6] Më 28 nëntor 1920, Vlora i dha kryeministrit Sulejman Delvina titullin qytetar nderi.[4]
Dita e 3 shtatorit hyri në tekstet e historisë si dita e çlirimit të Vlorës.[5] Sazani mbeti italian. Por Skela, ku ishin tërhequr ushtarët në qershor, ishte tani port shqiptar.
