Flamuri mbi Bratilë: Malësia e Madhe në kryengritjen e vitit 1911

Më 6 prill 1911, në Bratilë, maja mbi Deçiq, tre burra iu afruan shtizës ku valonte flamuri osman. Nikë Gjelosh Luli, Gjon Ujkë Micul dhe Pjetër Zef e ulën atë flamur dhe në vend të tij ngritën flamurin shqiptar. E bënë me urdhër të Dedë Gjo Lulit, vojvodës së Hotit.^[1] Pranë Nikës luftonte edhe i biri, Luca, katërmbëdhjetë vjeç.^[1]

Atë ditë, rreth shtatëdhjetë malësorë u ndeshën me treqind e pesëdhjetë ushtarë osmanë. Ushtarët u tërhoqën dhe lanë pas tridhjetë të vrarë. Shtatë luftëtarë shqiptarë ranë duke e mbrojtur flamurin.^[1] Krerët e shtatë bajrakëve të Malësisë së Madhe, të Hotit, Grudës, Kastratit, Kelmendit, Shkrelit, Trieshit dhe Kojës, u betuan për të.^[2]

Premtimet e vitit 1908

Kur xhonturqit erdhën në pushtet në vitin 1908, shqiptarët prisnin decentralizim dhe autonomi. Morën të kundërtën. Qeveria e re i zëvendësoi zyrtarët e vjetër me njerëz besnikë të Komitetit “Bashkim dhe Përparim” dhe vendosi t’i çarmatoste shqiptarët, që i kishin mbajtur armët prej kohësh.^[3] Historiani Shukri Rahimi e përmbledh përgjigjen e tyre në një fjali: “Shqiptarët edhe kësaj here nuk deshën të ndahen prej armëve.”^[3]

Pas çarmatimit erdhën taksat e reja mbi tokën, bagëtinë dhe shërbimin ushtarak. Të dhjetat u rritën në një të tetën e prodhimit, ndërsa shërbimi ushtarak zgjaste gjashtë deri në nëntë vjet. Shumë fshatarë nuk u paraqitën dhe u fshehën në male. Në vitin 1909 xhonturqit dërguan në Kosovë një ekspeditë ndëshkuese me Xhavit pashën në krye.^[3] Masat për çarmatimin e popullsisë ishin edhe ndër shkaqet e kryengritjes së Kosovës në vitin 1910.^[4]

Atë pranverë, Shefqet Turgut pasha erdhi në Kosovë me dyzet mijë ushtarë. Malësorët e Mbishkodrës, me Dedë Gjo Lulin në krye, i kërkuan valiut të Shkodrës, Bedri pashës, kthimin e armëve, asnjë taksë të re, një kajmekam të krishterë, shkolla kombëtare dhe rrugë. Valiu i refuzoi. Në korrik 1910, kur Turgut pasha u nis drejt Shkodrës, malësorët i dolën përpara në Qafë-Morinë dhe në Qafë të Kolçit, dhe ai u detyrua të kalonte nga Puka. Pas tij mbetën fshatra të shkatërruara, gjykata ushtarake, Shkolla Normale e Elbasanit e mbyllur dhe gazeta të ndaluara. Shumë familje nga Kosova dhe nga Malësia e Madhe ikën në Mal të Zi.^[5]

Dimri në Podgoricë

Ata që kishin ikur pas kryengritjes së vitit 1910 u bënë bërthama e kryengritjes së re.^[6] Në shkurt 1911 u themelua në Podgoricë Komiteti Shqiptar. Në mbledhjen e tij të 2–4 shkurtit, nën drejtimin e Nikolla bej Ivanajt dhe Sokol Bacit, u vendos që të organizohej kryengritja.^[7]

Mali i Zi kishte planet e veta. Mbreti Nikolla synonte të nxiste trazira në veri të Shqipërisë, që pastaj të ndërhynte e të merrte toka.^[7] Tregohet në Malësi se Nikolla u premtoi ndihmë malësorëve me kusht që pas çlirimit të valonte flamuri malazez, dhe se Dedë Gjo Luli iu përgjigj: “Për mik të pranoj, për baba jo kurrë.”^[8]

Më në fund, qeveria malazeze i kërkoi me ultimatum Isa Boletinit dhe refugjatëve shqiptarë që të largoheshin nga vendi. Kryengritja nisi para kohe. Malësorët hynë në luftë të papërgatitur, me pak armë dhe pa marrëveshje me trevat e tjera.^[6]

Sinjali i 24 marsit

Më 23 mars 1911, Isa Boletini, Mehmet Shpendi dhe Ndue Gjoni u bënë thirrje shkodranëve se kishte ardhur koha për ta çliruar vendin.^[8] Sinjali për kryengritjen e përgjithshme u dha në mbrëmjen e 24 marsit. Në Rapshë të Hotit, luftëtarët sulmuan dy karakolle osmane. Një jyzbashi me tridhjetë ushtarë u dorëzua; i çarmatosën dhe i lëshuan të shkonin në Shkodër. Malësorët fituan tridhjetë e tri pushkë Mauzer dhe katër mijë fishekë. Brenda tri ditësh kishin marrë tetë kulla kufitare dhe nëntëdhjetë pushkë.^[1]

Pastaj erdhi Tuzi. Romeo Gurakuqi shkruan se qyteti u mor më 30 mars, pas sulmit të rreth dy mijë kryengritësve; Zef Ujkaj e vendos marrjen e tij më 28 mars.^[1][5] Malësorët morën kazermat, depot dhe ndërtesat e qeverisë, por jo kalanë e Shipshanikut. Gurakuqi e lidh këtë dështim me grindjet për ndarjen e armëve të zëna: Kelmendi u tërhoq, dhe Hoti, Gruda e Kastrati ishin shumë pak për ta marrë kalanë vetëm.^[1]

Po më 30 mars, në Cetinë, krerët e kryengritjes miratuan një memorandum drejtuar Fuqive të Mëdha. Ndër ata që e nënshkruan ishin Dedë Gjo Luli, Sokol Baci, Isa Boletini, Muharrem Bushati dhe Mehmet Shpendi.^[5][1] Ata kërkonin tërësinë e tokave shqiptare, shqipen gjuhë zyrtare në katër vilajetet, nëpunës shqiptarë, që të ardhurat e vendit të shpenzoheshin në vend, dhe që ushtarët shqiptarë të mos dërgoheshin jashtë vendit, përveçse në kohë lufte.^[1]

Më 2 prill, përforcimet turke zbarkuan në Shëngjin dhe e rimorën Tuzin. Malësorët u tërhoqën në male.^[1] Bedri pasha e paraqiti kryengritjen si luftë fetare dhe mblodhi rreth një mijë myslimanë në një batalion; shumë prej tyre e lanë kur e kuptuan se po luftonin kundër shqiptarëve.^[8] Ushtria dogji fshatra dhe një kishë katolike, dhe refugjatët drejt Malit të Zi u shtuan.^[1]

Mbi Bratilë

Deçiqi ngrihet në jug të Tuzit, në tokat e Grudës, dhe e sundon qytetin nga lart.^[9][7] Para betejës, ushtria osmane kishte djegur Vuksan Lekajn dhe kishte sulmuar Humin, Deçiqin dhe Tuzin. Në Helm, burrat e Hotit e ndalën sulmin.^[9]

Më 6 prill, luftëtarët e Hotit e morën majën e Bratilës, dhe flamuri u ngrit siç e treguam në fillim.^[2] Sa kushtoi ai flamur, burimet e numërojnë ndryshe. Marenglen Verli jep tridhjetë ushtarë osmanë të vrarë dhe shtatë shqiptarë, mes tyre edhe flamurtarin, të cilin e quan Nish Gjelosh Luli.^[9] Edhe Ndue Bacaj e vendos Nikë Gjelosh Lulin mes të rënëve dhe tregon se shtatë burra nga Koja ranë njëri pas tjetrit për ta rrëzuar flamurin turk.^[8] Nuk dimë me siguri nëse ai që e ngriti flamurin vdiq po atë ditë.

Fitorja nuk zgjati shumë. Kalaja e Shipshanikut e goditi Deçiqin me artileri për katër orë, dhe malësorët u tërhoqën.^[1] Por lajmi kishte dalë. Gazeta “Liri e Shqipërisë”, që botohej në Sofje, e dha më 13 prill, dhe në një numër të mëvonshëm shkruante se malësorët luftonin “nën hijen e flamurit kombëtar”.^[1] Në Malësi, ajo ditë u quajt “Dita e Shqipnisë”.^[5] Më vonë, Gjergj Fishta ia kushtoi Dedë Gjo Lulit këngën e njëzet e tetë të “Lahutës së Malcís”. Në poemë flamurin e ngre një djalë shkodran, Hila Mosi. Ky është rrëfimi i poetit, jo i dokumenteve.^[2]

Edhe për madhësinë e luftës shifrat ndryshojnë. Për betejat e Deçiqit jepen 3 000–3 300 malësorë kundër rreth 28 000 ushtarëve osmanë.^[9] Konsulli austriak numëronte tri deri në katër mijë kryengritës, ndërsa korrespondenti i “The Times” rreth Tuzit dy deri në tre mijë.^[1] Më 7–8 prill, Hoti dhe Gruda i rimorën pozicionet në Dinoshë, dhe më 13 prill kelmendasit, shalianët dhe shkrelasit zunë sërish pika në Deçiq e afër Tuzit.^[9]

Turgut pasha kthehet

Stambolli dërgoi sërish Shefqet Turgut pashën. Zef Ujkaj shkruan se ai zbarkoi në Shëngjin më 18 prill dhe zuri vendin e Bedri pashës; George Gawrych e sjell në Shkodër më 11 maj, me tetë mijë ushtarë.^[5][7] Më 9 maj, qeveria u kërkoi kryengritësve t’i dorëzonin armët brenda pesë ditëve, me falje për të gjithë përveç krerëve. Më 11 maj, vilajeti i Shkodrës u shpall në gjendje rrethimi.^[10] Më 14 maj, Turgut pasha urdhëroi sulmin mbi Deçiq.^[7] Topat e tij shkatërruan edhe kisha katolike.^[5]

Krerët e Malësisë e refuzuan ofertën. John Treadway shkruan se gjashtëdhjetë krerë e hodhën poshtë në një mbledhje në Podgoricë më 18 maj; Ujkaj e vendos këtë refuzim më 12 maj, në Pikalë.^[7][5] Luftimet kundër forcave shumë më të mëdha zgjatën rreth tre muaj, dhe ushtria osmane, me gjithë epërsinë në njerëz e armë, nuk arriti ta shtypte kryengritjen.^[6]

Kryengritja kishte dalë tashmë jashtë maleve. Në fund të majit, Rusia protestoi për lëvizjet e trupave afër kufirit malazez. Më 8 qershor, Austro-Hungaria i dërgoi Portës një notë: shtypja e fiseve katolike nuk do të kalonte pa përgjigje.^[7] Më 15 qershor, sulltan Mehmeti V vizitoi fushën e Kosovës dhe nënshkroi një amnisti të përgjithshme për pjesëmarrësit e kryengritjeve të viteve 1910 dhe 1911. Shumë shqiptarë e bojkotuan ceremoninë.^[7]

Libri i Kuq i Greçës

Në fund të majit, Ismail Qemali erdhi nga Italia në Mal të Zi. Bashkë me Tiranli Xhemal beun, ai i bindi kryengritësit të përqafonin një program kombëtar.^[7] Kuvendi i krerëve u mblodh në Greçë. Ujkaj e jep kuvendin më 10–23 qershor, ndërsa memorandumi mban datën 23 qershor 1911.^[5][7] Tekstin e hartuan Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi, duke marrë mendimin e krerëve vendas, të diplomatëve dhe të klerikëve, mes tyre edhe të kryeipeshkvit të Shkodrës, Jak Serreqi.^[10] Për shkak të kopertinave të kuqe, u quajt “Libri i Kuq”.^[10][11]

E nënshkruan njëzet e dy krerë: katër nga Hoti, katër nga Gruda, katër nga Shkreli, pesë nga Kastrati, tre nga Kelmendi dhe dy nga Shala.^[11] Paulin Marku dhe Gazmend Shpuza flasin për dymbëdhjetë pika.^[10][12] Përmbledhja e Gawrych-it ndal te tetë prej tyre: amnisti të përgjithshme për të gjithë kryengritësit; njohjen e kombësisë shqiptare; deputetë shqiptarë në parlamentin osman, të zgjedhur me përfaqësim proporcional; mësim në gjuhën shqipe në shkolla; valinj e nëpunës të lartë që ta dinin shqipen, dhe vendet e administratës për shqiptarët; shërbim ushtarak në Shqipëri në kohë paqeje; kthimin e armëve të marra; dhe dëmshpërblim për shtëpitë e pasuritë e shkatërruara nga ushtria.^[7] Në thelb të tij, shkruan Shpuza, ishte një vilajet i vetëm shqiptar me administratë shqiptare.^[12]

Memorandumi iu dorëzua në Cetinë përfaqësuesit osman, Sadedin beut, dhe diplomatëve të Fuqive të Mëdha.^[10] Ujkaj shkruan se kjo ndodhi më 26 qershor.^[5] Dom Luigj Bumçi, që ishte i pranishëm, ka lënë kujtimin e një bisede. Sadedin beu pyeti nëse këto kërkesa ishin vetëm për kryengritësit. Dedë Gjo Luli u përgjigj se nuk i donin vetëm për vete, por “për tanë Shqipninë”.^[12]

Një memorandum tjetër shkoi te qeveria britanike, përmes Mark Kakarriqit. Aty shqiptarët shkruanin se, për arsye politike, po e linin mënjanë pavarësinë dhe kërkonin vetëm një autonomi të gjerë.^[12] Porta u përpoq ta paraqiste Librin e Kuq si një nismë vendore të Malësisë.^[11]

Marrëveshja e 2 gushtit

Stambolli i pranoi zyrtarisht kërkesat dhe tha se i njihte disa prej tyre. Kryeveziri Hakki pasha premtoi t’i çonte të gjitha pikat në parlament. Turgut pasha e zgjati afatin e dorëzimit të armëve me pesëmbëdhjetë ditë, por kryengritësit nuk u bindën. Më 15 korrik, ai u zëvendësua. Më 28 korrik, mbreti Nikolla nisi ndërmjetësimin me Sadedin beun në Cetinë.^[10] Mali i Zi, nën trysninë ruse, i kërcënoi kryengritësit se do t’u priste ushqimin.^[5]

Marrëveshja u nënshkrua më 2 gusht 1911 në Podgoricë, nga Sadedin beu, dhe u formalizua më 4 gusht. Ajo u jepte kryengritësve falje, lejen për të mbajtur armë, taksa më të ulëta, shërbim ushtarak brenda vilajetit të Shkodrës, shkolla në gjuhën shqipe, ndihmë për rindërtimin e shtëpive të djegura dhe kthimin në vendet e tyre.^[10] Grudës iu premtuan një ose dy shkolla fillore.^[13] Por burimet nuk pajtohen për formën e saj. Marku shkruan se kopjet e marrëveshjes iu dërguan qeverisë malazeze dhe Fuqive të Mëdha.^[10] Ujkaj shkruan se Sokol Baci kërkoi kushtet me shkrim dhe osmanët refuzuan.^[5]

Garancitë ishin shumë më të ngushta se kërkesat e Greçës.^[6] Me krerët e jugut, Porta bëri një marrëveshje të veçantë në Tepelenë, më 18 gusht.^[7] Shumica e malësorëve nisën të ktheheshin në shtëpi më 5 gusht. Dedë Gjo Luli nuk u kthye. Ai refuzoi postet që i ofroi qeveria dhe nuk pranoi të kthehej derisa të arrihej autonomia e Shqipërisë.^[10]

Nga Deçiqi te kufiri i vitit 1913

Porta nuk mori asnjë masë për të përmirësuar gjendjen ekonomike e arsimore të vilajeteve shqiptare. Në zgjedhjet e vitit 1912, xhonturqit fituan me ryshfet, mashtrim e ndjekje policore. Në mesin e prillit 1912 shpërtheu kryengritja e përgjithshme, nga Malësia e Gjakovës deri në Shkup.^[14] Atë histori, bashkë me kërkesat e Hasan Prishtinës dhe me 28 Nëntorin në Vlorë, e tregojmë në shkrime të veçanta. Gazmend Shpuza e sheh Librin e Kuq si program kalimtar: autonomia e gjerë ishte hapi i parë drejt pavarësisë.^[12] Rreth një vit e gjysmë pas Bratilës, flamuri u ngrit zyrtarisht në Vlorë.^[9]

Por tokat ku nisi kryengritja nuk mbetën bashkë. Në vitin 1913, Konferenca e Londrës e ndau Malësinë. Tuzi, një pjesë e Hotit, e gjithë Gruda, Trieshi dhe Koja e Kuçit iu dhanë Malit të Zi. Kelmendi, pjesërisht, Kastrati, Shkreli dhe Kopliku mbetën në Shqipëri.^[9] Përleshjet në kufi vazhduan me muaj. Në vitin 1914, Mali i Zi shpalli pushtimin ushtarak të Grudës e të Hotit. Rreth shtatëqind familje ikën në Kastrat, dhe një pjesë e grudasve u vendos në fushën në veri të Shkodrës, ku themeluan Grudën e Re.^[13] Dedë Gjo Luli u vra në vitin 1915.^[4]

Kodrat e Deçiqit sot ndodhen në Mal të Zi.^[9] Flamuri që u ngrit mbi Bratilë u ruajt një kohë në muzeun e françeskanëve, pastaj në Muzeun Historik të Shkodrës. Sot nuk dihet ku ndodhet.^[1]