Bardhyli dhe Filipi II: katrori ilir përballë falangës
Në shekullin IV para erës sonë, një mbret ilir i quajtur Bardhyl mbante në dorë qytete të Maqedonisë. Kur mbreti i ri maqedonas, Filipi II, babai i Aleksandrit të Madh, i kërkoi t'i lëshonte, dy ushtritë u ndeshën. Ja çka tregojnë shkrimtarët e lashtë për atë luftë, dhe për një mbret që thuhet se luftoi me kalë në moshën nëntëdhjetë vjeç.
Kur ushtria ilire e kuptoi se maqedonasit po vinin, mbreti i saj dërgoi lajmëtarë. Propozimi i tij ishte i thjeshtë: të ndalej lufta, dhe secila palë të mbante qytetet që kishte në dorë.[3]
Mbreti ilir quhej Bardhyl. Qytetet që kishte në dorë ishin qytete maqedonase.
Mbreti maqedonas ishte një djalë i ri që sapo kishte marrë fronin, Filipi II. Ai e hodhi poshtë propozimin. Paqe do të kishte, iu përgjigj, vetëm nëse ilirët do të tërhiqeshin nga i gjithë trualli i Maqedonisë.[3]
Kështu, në vitin 359 ose 358 para erës sonë (burimet e datojnë ndryshe), dy ushtritë dolën përballë njëra-tjetrës.[1][3]
Mbretëria e Bardhylit
Historiografia shqiptare e njeh Bardhylin si një nga mbretërit më të fuqishëm ilirë, që i mundi maqedonasit dhe i vuri nën kontrollin e vet.[1]
I njëjti burim zyrtar e lidh me të edhe një aleancë të pazakontë: atë me Dionisin, tiranin e Sirakuzës, në vitin 385 p.e.s.[1] Diodori i Sicilisë e tregon atë ngjarje. Dionisi u dërgoi ilirëve dy mijë ushtarë dhe pesëqind armatime greke, dhe ilirët, me këtë ndihmë, hynë në Epir për të rikthyer në fron Alketën, një princ molos në mërgim. Në betejë vranë më shumë se pesëmbëdhjetë mijë molosë.[2] Diodori, megjithatë, nuk e përmend me emër mbretin ilir të asaj lufte.[2] Lidhja me Bardhylin vjen nga studiuesit e mëvonshëm.
Një shkrimtar romak, Ciceroni, e përmend Bardhylin në një libër për detyrat e njeriut. Sipas tij, “Bardhyli ilir”, për të cilin kishte shkruar historiani grek Teopompi, kishte fituar pasuri të mëdha sepse e ndante plaçkën në mënyrë të drejtë me njerëzit e tij.[5] Ciceroni e quan latro, “kusar”. Por fjalia e tij, në thelb, është një lëvdatë: edhe një prijës që romakët e shihnin si kusar mbahej në këmbë sepse ishte i drejtë me të vetët.
Vdekja e Perdikës
Pak para se Filipi të merrte fronin, ilirët ishin ndeshur me vëllain e tij të madh, mbretin Perdika III. Diodori shkruan se Perdika u mund nga ilirët “në një betejë të madhe” dhe ra vetë në luftë. Me të ranë më shumë se katër mijë maqedonas.[3] Diodori nuk e përmend emrin e mbretit ilir të asaj beteje. Historiografia shqiptare flet për fitoret e Bardhylit mbi maqedonasit në këtë periudhë.[1]
Maqedonia mbeti e tronditur. Ushtarët që mbijetuan kishin frikë të luftonin më. Peonët po plaçkitnin kufijtë. Ilirët po mblidhnin ushtri të mëdha për një pushtim të ri. Pretendentë të tjerë kërkonin fronin, njëri me ndihmën e një mbreti trak, tjetri me ndihmën e Athinës.[3]
Në këtë gjendje e mori pushtetin Filipi.
Djali që u rrit peng
Filipi i njihte ilirët më mirë se shumica e maqedonasve. Diodori tregon se kur ishte i ri, ai ishte mbajtur peng nga ilirët, dhe më pas iu dorëzua tebanëve. Në Tebë u rrit pranë strategut Epaminonda dhe mësoi artin e luftës.[3]
Tani, si mbret, bëri diçka që do ta ndryshonte historinë e luftës. E riorganizoi ushtrinë në falangën maqedonase, një formacion i ngjeshur këmbësorësh.[3]
Beteja
Kur Bardhyli refuzoi të tërhiqej, ushtritë u ndeshën. Diodori jep numrat: rreth dhjetë mijë këmbësorë dhe pesëqind kalorës ilirë, kundër dhjetë mijë këmbësorëve dhe gjashtëqind kalorësve të Filipit.[3]
Ilirët u rreshtuan në një katror dhe luftuan me guxim. Filipi drejtonte krahun e djathtë. U dha urdhër kalorësve ta sulmonin katrorin ilir nga anët, ndërsa ai sulmoi ballë për ballë.[3]
Për një kohë të gjatë, beteja nuk anoi nga asnjë palë. Diodori e thotë hapur. Vetëm kur kalorësit maqedonas e goditën katrorin ilir nga krahu dhe nga pas, ilirët u detyruan të tërhiqeshin. Më shumë se shtatë mijë prej tyre mbetën në fushë.[3]
Pas humbjes, ilirët u tërhoqën nga qytetet maqedonase dhe bënë paqe.[3]
Një mbret nëntëdhjetëvjeçar
Sa vjeç ishte Bardhyli atë ditë? Një shkrimtar grek i shekullit II të erës sonë, Lukiani, në një libër për njerëzit jetëgjatë, shkruan se Bardhyli, mbreti i ilirëve, thuhet se luftoi me kalë kundër Filipit në vitin e tij të nëntëdhjetë.[4]
Lukiani shkroi pesë shekuj pas ngjarjes, dhe vetë ai e jep si diçka që “thuhet”. Por nëse është e vërtetë, burri që u rreshtua në katror përballë falangës maqedonase kishte lindur rreth vitit 448 para erës sonë.
Martesa e Filipit
Filipi, sipas zakonit të mbretërve maqedonas, lidhte aleanca me martesa. Athinaiosi, duke cituar historianin Satiro, rendit gratë e tij. Njëra prej tyre ishte Audata, ilire, me të cilën Filipi pati një vajzë, Kinanën.[6]
Satiro nuk thotë nëse Audata ishte e bija, apo e mbesa e Bardhylit. Studiuesit ende e diskutojnë. Por martesa tregon diçka: edhe pas fitores, Filipi kishte nevojë për paqe me ilirët.
Çka mbeti
Bardhyli e njohim vetëm nga ata që e mundën, ose nga ata që shkruan shekuj më vonë. Nuk kemi asnjë fjalë të shkruar prej tij. Por edhe nga këto copëza del një mbret që mbajti në dorë qytete të Maqedonisë, që u ballafaqua me Filipin II dhe që, sipas traditës, doli vetë në betejë me kalë kur ishte nëntëdhjetë vjeç.
Pyetje për të menduar
- Pse Bardhyli propozoi paqe, dhe pse Filipi e refuzoi?
- Pse Ciceroni e quan Bardhylin “kusar” dhe njëkohësisht e lëvdon?
- Sa mund t’i besojmë Lukianit, që shkroi pesë shekuj pas ngjarjes?
Lexim i mëtejshëm
- Neritan Ceka, “Ilirët” (2000).
- Akademia e Shkencave, “Historia e Popullit Shqiptar”, vëll. I (2002).
- John Wilkes, “Ilirët” (1992).
