Tri ditë në Prekaz: 5–7 mars 1998
Në mëngjesin e 5 marsit 1998, forcat serbe e kishin zënë kodrën mbi Lagjen e Jasharëve, në Prekazin e Epërm. Për tri ditë, kullat e familjes u goditën me armë të rënda. Kur heshtën armët, nga shtëpia e Hamëz Jasharit kishte mbetur gjallë vetëm një vajzë njëmbëdhjetëvjeçare.
Mbi Prekazin e Epërm, në zemër të Drenicës, ngrihet një kodër. Në vitin 1998, mbi të qëndronte një fabrikë municioni. Nga aty shihej e tërë lagjja poshtë, ajo që fshati e quante Lagjja e Jasharëve.
Në mëngjesin e 5 marsit 1998, te kjo fabrikë u vendos shtabi i forcave serbe. Njësitë speciale antiterroriste dhe dy detashmente të policisë speciale, njëri nga Nishi e tjetri nga Prishtina, i kishin sytë mbi kullat e një familjeje të vetme.[5]
Brenda atyre kullave jetonte plaku Shaban Jashari me gruan e tij, Zahiden. Me ta ishin djemtë, Rifati, Hamëzi dhe Ademi, gratë e tyre, fëmijët, nipërit e mbesat.[1] Shqiptarët e Kosovës e quajnë sot atë që ndodhi në ato tri ditë Epopeja e UÇK-së.[2]
Dy herë më parë
Sulmi i marsit nuk erdhi pa paralajmërim. Kullat e Jasharëve ishin rrethuar edhe më parë, një herë në vitin 1991 dhe një herë më 22 janar 1998.[4]
Adem Jashari ishte prej vitesh në listën e policisë serbe. Më 11 korrik 1997, një gjykatë në Prishtinë e dënoi në mungesë për “vepra terroriste”, bashkë me katërmbëdhjetë shqiptarë të tjerë. Human Rights Watch shkroi më vonë se ai gjykim nuk i kishte plotësuar standardet ndërkombëtare.[4]
Në agimin e 22 janarit, rreth orës 5:20, policia sulmoi. Ademi i tregoi më vonë Qendrës për të Drejtën Humanitare se forcat u tërhoqën vetëm kur shokët e tij zbritën nga pylli për t’i ardhur në ndihmë. Beogradi e paraqiti ngjarjen si të shtëna mes bandave lokale.[4]
Pas asaj nate, familja mund të kishte ikur. Nuk iku. Shaban Jashari e tha arsyen me pak fjalë:
“Unë kam vetëm një shtëpi dhe nuk kam ku shkoj prej saj.”[4]
Likoshani dhe Qirezi
Një javë para Prekazit, Drenica pa se çfarë po vinte.
Më 28 shkurt 1998, sipas policisë serbe, një patrullë u sulmua pranë Likoshanit dhe mbetën të vrarë katër policë. Përgjigjja ishte e ashpër: forcat serbe hynë në Likoshan dhe në Qirez me të paktën një helikopter luftarak, me automjete të blinduara, me mortaja dhe me mitraloza.[4]
Në shtëpinë e familjes Ahmeti në Likoshan u vranë dhjetë burra të familjes dhe një mik i tyre, Bajram Fazliu. Merci Ahmeti, një nga gratë e shtëpisë, e tregoi kështu:
“Të gjithë burrat tanë dolën jashtë për të na mbrojtur ne të tjerët. Policia i rrahu deri sa humbën ndjenjat.”[4]
Në Qirez, Rukie Nebihu, njëzet e shtatë vjeçe dhe shtatzënë në muajin e shtatë, u qëllua në fytyrë. Vjehrri i saj, Sefer Nebihu, e pa me sytë e vet.[4]
Kosova i përkujton sot njëzet e katër shqiptarë të vrarë në Likoshan dhe Qirez.[3] Më 3 mars, të vrarët e dy fshatrave u varrosën në një fushë mes tyre, para rreth tridhjetë mijë njerëzve.[4] Dy ditë më vonë, forcat serbe ishin te fabrika mbi Prekaz.
Tri ditë nën zjarr
Sulmi filloi në mëngjesin e 5 marsit. Për tri ditë, kullat u goditën me armë të rënda. Brenda ishin pleq, gra dhe fëmijë.[4]
Në shtëpinë e Hamëzit ishte edhe vajza e tij, Besarta, njëmbëdhjetë vjeçe. Ajo u fsheh nën një pllakë mermeri, ku në shtëpi gatuhej brumi. Kur forcat hynë brenda, Besarta u shtri pa lëvizur. Një gazetari të Sunday Times-it ia tregoi kështu:
“U përpoqa të bëja sikur isha e vdekur. Por njëri nga ushtarët ma vuri dorën në gjoks dhe e ndjeu që isha gjallë.”[4]
E morën, e çuan te fabrika e municionit dhe më pas e lëshuan. Nëna e saj, motrat dhe vëllezërit nuk dolën gjallë nga shtëpia. Dëshmia e saj u regjistrua po atë vit.[4]
Kush ra
Më 7 mars 1998, operacioni mbaroi. Adem Jashari ra në luftë.[2]
Me të ranë pesëdhjetë e tetë veta.[2] Human Rights Watch arriti në të njëjtin numër në vitin 1998: rreth pesëdhjetë e tetë shqiptarë, mes tyre tetëmbëdhjetë gra dhe dhjetë fëmijë nën gjashtëmbëdhjetë vjeç.[4] Mes tyre ishin plaku Shaban, shtatëdhjetë e katër vjeç, Zahidja, djemtë Hamëz dhe Adem, fëmijët e tyre dhe fqinjë të lagjes.
Disa u vranë pasi ishin dorëzuar. Një e afërme e familjes kujtonte:
“Kur kushëriri im Qazimi (47 vjeç) doli me duar lart, e vranë në shkallë.”[4]
Numri i saktë ndryshon pak nga njëri burim te tjetri. Oficeri i policisë serbe Ljubinko Cvetić foli para Tribunalit të Hagës për rreth pesëdhjetë e katër të vrarë.[5] Hulumtuesi Fred Abrahams foli për pesëdhjetë.[6] Aktakuza e Prokurorisë Speciale të Kosovës e vitit 2026 flet për njëzet e gjashtë civilë të vrarë, ndërsa sipas Prishtina Insight gjatë rrethimit vdiqën gjithsej pesëdhjetë e nëntë veta.[8] I shënojmë të gjitha, sepse secila vjen nga një vend tjetër dhe numëron diçka pak më ndryshe.
Dy varrime
Më 10 mars, policia hapi me buldozer një varr të madh pranë Prekazit dhe futi në të pesëdhjetë e gjashtë trupa. Nuk u bë asnjë autopsi. As Kryqi i Kuq, as familjarët nuk u lejuan të afroheshin.[4]
Të nesërmen, më 11 mars, familjarët i nxorën trupat dhe i varrosën sërish, siç e donte zakoni.[4]
Pas Prekazit
Lajmi nga Drenica doli përtej Kosovës. Më 31 mars 1998, Këshilli i Sigurimit i OKB-së miratoi Rezolutën 1160. Ajo dënoi përdorimin e tepruar të forcës nga policia serbe, por në të njëjtën frymë, me gjuhën që përdornin atëherë Beogradi dhe fuqitë e mëdha, dënoi edhe “aktet e terrorizmit” që ia ngarkonte UÇK-së. Rezoluta vendosi embargo armësh ndaj Jugosllavisë.[7]
Në Kosovë, efekti ishte tjetër. Fred Abrahams dëshmoi më vonë në Hagë se vrasjet në Prekaz e radikalizuan popullsinë shqiptare.[6] Shumë të rinj iu bashkuan UÇK-së. Lufta vazhdoi deri në qershor 1999, me masakra të tjera, si ajo e Reçakut më 14–15 janar 1999, ku u vranë dyzet e pesë civilë shqiptarë.[10]
Hapi i parë drejt gjykatës erdhi pas njëzet e tetë vjetësh. Më 4 shtator 2026, Prokuroria Speciale e Kosovës ngriti aktakuzë në mungesë kundër tridhjetë e pesë vetave për krimet në Prekaz, mes tyre ish-zyrtarë të lartë të sigurisë së Serbisë.[8]
Shtëpia që nuk u braktis
Lagjja e Jasharëve është sot Kompleksi Memorial “Adem Jashari”. Aty janë varrezat e dëshmorëve, kullat e qëndresës dhe bunkeri i komandantit. Dyert janë të hapura çdo ditë nga ora 9 deri në 17.[9]
Shtëpia nga e cila Shaban Jashari nuk pranoi të largohej është sot vend përkujtimi për të gjithë Kosovën.[1]
Pyetje për të menduar
- Pse Shaban Jashari nuk deshi ta linte shtëpinë, edhe pse e dinte rrezikun?
- Pse është e rëndësishme të ruhen dëshmitë e njerëzve që mbijetuan, si ajo e Besartës?
- Pse numri i të rënëve ndryshon pak nga një burim te tjetri, dhe si duhet ta lexojmë këtë?
Lexim i mëtejshëm
- Bardh Hamzaj, Jasharët: histori e rrëfyer — Rifat, Besarta, Bashkim, Murat dhe Lulzim Jashari (Prishtinë: Zëri, 2003).
- Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998).
