Izbicë, 28 mars 1999: fusha ku u ndanë familjet

Në orën katër të mëngjesit të 28 marsit 1999, njerëzit nisën të mblidheshin në një fushë në skaj të Izbicës. Deri në orën dhjetë aty ishin mijëra vetë: gra, fëmijë, pleq. Burrat në moshë lufte kishin ikur pothuajse të gjithë natën në mal. Mes turmës kishin mbetur rreth njëqind e pesëdhjetë burra, shumica të moshuar.^[1]

Shumë prej atyre që qëndronin në fushë nuk ishin nga Izbica. Kishin ardhur nga fshatrat përreth, në javët kur ofensiva në Drenicë ishte shtuar dhe kur NATO-ja kishte nisur bombardimet. Izbica shtrihej nën male, rreth gjysmë ore larg fshatit serb më të afërt, dhe pjesërisht për shkak të pranisë së UÇK-së në atë zonë, njerëzit e mendonin vend më të sigurt.^[1] Mjeku Liri Loshi, që kishte ikur vetë nga fshati i tij në komunën e Skenderajt, do të tregonte më vonë se deri në 25 000 njerëz nga vendbanimet e Skenderajt kishin kërkuar strehë në Izbicë në javët para masakrës.^[2]

Mbrëmja e 27 marsit

Ofensiva në Drenicë kishte nisur më 20 mars. Fshatrat u granatuan njëri pas tjetrit; ra Qirezi, pastaj radha erdhi te Izbica.^[4] Granatimi i fshatit nisi natën e 27 marsit, dhe po atë mbrëmje hynë në fshat të paktën pesëdhjetë ushtarë, policë e paramilitarë.^[1] Dëshmitarët i kujtonin me uniforma kamuflazhi dhe me uniforma blu të errët ose të zeza; disa kishin maska mbi fytyrë ose fytyrat të nxira, dhe mbanin thika të gjata.^[4]

Paraja për familjen

Rreth orës dhjetë, forcat kaluan nëpër fshat. Ata që nuk mund të largoheshin nga shtëpitë u vranë. Dëshmitarët folën për shtëpi të djegura dhe për njerëz të djegur të gjallë; ndër ta përmendën Shaban Rexhepin, nëntëdhjetë vjeç, dhe një grua të paralizuar, Zyka Bajramin.^[1]

Në fushë, forcat kërkuan para. Një dëshmitar ia përsëriti Human Rights Watch-it fjalët që kishte dëgjuar: një mijë marka gjermane për ta shpëtuar familjen, njëqind marka për ta shpëtuar traktorin. Gomat e traktorëve u shpuan me plumba, dhe plaçkat e njerëzve u dogjën.^[1] Aktakuza e Tribunalit të Hagës do ta shënonte më vonë këtë grabitje si hapin e parë të asaj që pasoi.^[4]

Ndarja

Midis orës njëmbëdhjetë dhe mesditës, burrat u ndanë nga gratë dhe fëmijët.^[1] Gratë morën urdhër të niseshin drejt Shqipërisë. Një ushtar u tha atyre se kishin kërkuar Shqipërinë e Madhe dhe tani mund të shkonin atje.^[1]

Djemtë rreth dhjetë deri në katërmbëdhjetë vjeç u ndanë edhe ata, por u kthyen te gratë dhe u lanë të shkonin. Njëri prej tyre e tha më vonë me pak fjalë: neve na liruan, të tjerët i mbaruan.^[1] Gratë në fund të kolonës dëgjuan të shtënat dhe e kuptuan se çka kishte ndodhur me burrat.^[1]

Shaqir Gashi ishte gjashtëdhjetë e pesë vjeç, fshatar. Ai ishte ndër burrat që mbetën në fushë. “Ndërsa po shikonim si i dëbonin familjet tona, na bërtitën: ‘Uluni!'”, tregoi ai.^[3] Burrat u ndanë në grupe më të vogla. Aktakuza e Tribunalit e përshkruan kështu: njëri grup u dërgua në një kodër aty pranë dhe tjetri në shtratin e një përroi, dhe të dy grupet u qëlluan me armë automatike.^[4] Shumica e trupave kishin plagë nga plumbi në anë të kokës; disa ishin të masakruar.^[1]

Disa burra mbijetuan. Një i mbijetuar, i qëlluar nga pas, u shtir si i vdekur.^[1] Shaqir Gashi ishte ndër ata që mbetën gjallë, i plagosur.^[3] Numri i të mbijetuarve nuk dihet saktë: Human Rights Watch dëgjoi për gjashtë deri në gjashtëmbëdhjetë veta, ndërsa një burim tjetër flet për rreth dhjetë.^[1][3]

Tre rreshta varresh

Kur forcat u larguan, ata që ishin fshehur nëpër male u kthyen. Një këshill burrash e organizoi varrimin. Gjashtëdhjetë deri në tetëdhjetë veta hapën varre të cekëta, gjashtëdhjetë deri në nëntëdhjetë centimetra të thella, në tre rreshta. “Na u desh t’i varrosnim shpejt”, tha njëri prej tyre.^[1]

Por edhe me nxitim, ata e bënë një gjë me kujdes: shkruan emrat. Emrat u shënuan mbi gurë dhe në një listë të përbashkët. Çdo i vdekur kishte një numër, dhe po ai numër ishte mbi varrin e tij.^[1] Liri Loshi, që arriti në Izbicë më 30 mars, tregoi në Hagë se ai dhe të tjerët identifikuan 127 trupa, i shkruan emrat dhe i shënuan varret me pllaka druri me emrin dhe datëlindjen.^[2] Ai dëshmoi se të vdekurit ishin kryesisht të moshuar, të gjithë me rroba civile; tre prej tyre ishin të afërmit e tij dhe shumë të tjerë pacientët e tij.^[2]

Loshi e filmoi skenën me një kamerë video.^[2] Edhe dy fshatarë të tjerë kishin filmuar vendin.^[1] Në video kamera ndalet te fytyra e secilit të vrarë, dhe emri i tij thuhet me zë.^[3] Kaseta u nxor fshehurazi nga Kosova, dhe në maj të vitit 1999 CNN-i shfaqi pamje që Loshi tha se ishin xhiruar në vendngjarje.^[3][1]

Fotografia nga lart

Më 9 mars, një satelit i NATO-s e kishte fotografuar atë fushë dhe aty nuk shihej asnjë gjurmë dheu të gërmuar. Në fotografinë e 15 prillit, të publikuar dy ditë më vonë, dalloheshin tre rreshta varresh, deri në 150.^[1]

Fotografia satelitore, videoja dhe rrëfimet e të mbijetuarve arritën në Hagë. Hetuesit e Tribunalit po përgatitnin aktakuzën kundër Sllobodan Millosheviqit dhe bashkëpunëtorëve të tij më të afërt. Dennis Milner, që drejtonte hetimet, i intervistoi të mbijetuarit nëpër kampet e refugjatëve në Shqipëri e Maqedoni. “E zgjodhëm Izbicën si vend për aktakuzë”, tha ai, dhe e quajti dëshminë dokumentare nga Izbica thelbësore për aktakuzën.^[3] Aktakuza kundër Millosheviqit dhe katër të tjerëve, e datës 22 maj 1999, i përmendi vrasjet në Izbicë.^[4]

Varret bosh

Një dëshmitar i intervistuar më 9 qershor tregoi se forcat serbe ishin kthyer në fillim të qershorit për t’i nxjerrë trupat dhe për ta rrafshuar fushën me buldozer, megjithëse vetë nuk e kishte parë.^[1] Në korrik të vitit 1999, hetuesit e Tribunalit erdhën në Izbicë. Numëruan 142 varre. Asnjë trup nuk ishte aty.^[1]

Familjet e mësuan vite më vonë se trupat ishin rivarrosur kryesisht në një qendër stërvitore të policisë në Petrovo Sellë, në Serbi.^[5] Kryeministri i Kosovës, në përkujtimin e vitit 2024, e përshkroi këtë rrugë: të vrarët u varrosën, u zhvarrosën dhe u rivarrosën në Serbi për t’i fshirë gjurmët e krimit, e vetëm më vonë u kthyen në Kosovë. Gjashtë prej tyre ende mungojnë.^[6]

Sa ishin

Numri i saktë i të vrarëve ndryshon sipas burimit, sepse secili numëroi në një kohë tjetër dhe për një periudhë tjetër. Aktakuza e vitit 1999 foli për rreth 130 burra shqiptarë.^[4] Aktgjykimi i Tribunalit në vitin 2009, në çështjen kundër Milan Milutinoviqit dhe pesë të tjerëve, vërtetoi se më 28 mars u vranë të paktën 93 veta, kryesisht burra civilë midis gjashtëdhjetë e shtatëdhjetë vjeç.^[4] Sadik Xhemajli, luftëtar i UÇK-së nga Izbica, që i mblodhi emrat e viktimave, numëroi 142 të vrarë midis 28 marsit dhe 10 majit 1999; të tjerë që i dokumentuan ngjarjet dhanë shifra nga 144 deri në 147.^[4] Institucionet e Kosovës sot flasin për 147 civilë shqiptarë të vrarë.^[6][5]

Gjykimi në Hagë nuk e mbylli çështjen. Në mars të vitit 2021, në Kosovë u arrestua një burrë i dyshuar se kishte marrë pjesë në masakër bashkë me policë e ushtarë serbë të paidentifikuar. Pas një hetimi dymbëdhjetëmujor, Prokuroria Speciale e akuzoi për pjesëmarrje në ekzekutimin e 130 vetave dhe mblodhi dëshmi nga 100 dëshmitarë e të dëmtuar.^[5] Në vitin 2024, Kryeministri tha se ky ishte i vetmi i arrestuar për Izbicën.^[6]

Fusha sot

Në fushën e varreve tani qëndron memoriali i Izbicës. Çdo 28 mars, njerëzit mblidhen aty.^[5][6] Në vitin 2024, në përvjetorin e njëzet e pestë, mes tyre ishte edhe Rifat Jashari.^[6]

Trupat u zhvendosën, fusha u gërmua, por disa gjëra nuk u zhdukën: fotografia e satelitit, kaseta ku thuhet emri i secilit, dhe lista ku çdo emër kishte numrin e varrit të vet.^[1][3]