Kumanovë, 9 qershor 1999: njëmbëdhjetë ditë për t’u larguar nga Kosova

Më 9 qershor 1999, në Kumanovë, një qytet i Maqedonisë pak përtej kufirit me Serbinë, tre gjeneralë vunë nënshkrimet e tyre në një dokument me titull të gjatë dhe të thatë: “Marrëveshja Ushtarako-Teknike mes Forcës Ndërkombëtare të Sigurisë (KFOR) dhe Qeverive të Republikës Federale të Jugosllavisë dhe të Republikës së Serbisë”.^[1][4] Për NATO-n nënshkroi gjenerali britanik Michael Jackson. Për Ushtrinë Jugosllave nënshkroi gjenerali Svetozar Marjanović, për policinë serbe gjenerali Obrad Stevanović.^[4]

Teksti nuk kishte asnjë fjalë për fitore apo humbje. Kishte zona, kilometra dhe afate. Por çdo rresht i tij i përgjigjej një pyetjeje që Kosova po e priste prej shtatëdhjetë e tetë ditësh: kur do të largohen forcat serbe?

Pranvera e bombave

Bombardimet e NATO-s kundër Jugosllavisë kishin nisur më 24 mars 1999.^[9] Një ditë më parë, parlamenti serb e kishte hedhur poshtë formulën e paqes që i ishte ofruar.^[5] Gjatë javëve që pasuan, qindra mijëra shqiptarë u dëbuan nga shtëpitë e tyre.^[11] Në fillim të qershorit, rreth tetëqind mijë prej tyre ndodheshin si refugjatë në vendet fqinje.^[11] Rreth gjashtëqind mijë të tjerë ishin të zhvendosur brenda vetë Kosovës dhe kishin nevojë urgjente për ndihmë.^[10]

Më 3 qershor, në Beograd mbërritën dy të dërguar: presidenti i Finlandës, Martti Ahtisaari, dhe i dërguari rus, Viktor Çernomërdin. Takimi i tyre me Slobodan Millosheviqin ishte bisedimi i parë i drejtpërdrejtë i një diplomati perëndimor me të që nga fillimi i bombardimeve. Zgjati rreth nëntëdhjetë minuta.^[5] Po atë ditë, pas një debati aq të ashpër sa deputetët gati u kapën me grushte, parlamenti serb e pranoi planin.^[5] Plani parashihte tërheqjen e forcave jugosllave nga Kosova dhe një prani ndërkombëtare sigurie që do t’u siguronte kthimin qindra mijëra refugjatëve.^[5]

Pranimi i planit nuk i ndali bombat. NATO kishte thënë se do t’i pezullonte vetëm kur të shihte se forcat serbe po largoheshin vërtet.^[5] Kjo duhej shkruar me hollësi. Dhe hollësitë do të shkruheshin në Kumanovë.

Bisedimet që dështuan

Bisedimet ushtarake mes NATO-s dhe komandantëve jugosllavë zgjatën tri ditë. Në mëngjesin e 7 qershorit ato dështuan.^[3] Gjenerali Jackson u tha gazetarëve se delegacioni jugosllav nuk po i përmbahej marrëveshjes që Millosheviqi kishte pranuar një javë më parë. Propozimet e tyre, tha ai, nuk siguronin as tërheqjen e plotë të forcave serbe, as kthimin e sigurt të refugjatëve.^[3] NATO deklaroi se nuk kishte “alternativë” tjetër përveçse ta vazhdonte dhe ta shtonte fushatën ajrore. Zëdhënësi jugosllav Nebojša Vujović u përgjigj se Beogradi kishte negociuar me mirëbesim dhe kërkonte ndalimin e bombardimeve.^[3]

Jamie Shea, zëdhënësi i NATO-s, tha se “një kanal komunikimi mbetet i hapur”.^[3] Atë natë avionët e NATO-s goditën përsëri perëndimin e Kosovës. Ishte dita e 76-të e sulmeve ajrore.^[3]

Nuk kemi lexuar asnjë dëshmi për atë që u tha mes palëve në dy ditët që pasuan. Dimë vetëm përfundimin: më 9 qershor delegacionet u ulën sërish në Kumanovë dhe këtë herë dokumenti u nënshkrua.^[1][2][4]

Zonat, kilometrat dhe afatet

Marrëveshja e ndante Kosovën në tri zona dhe u caktonte forcave jugosllave një orar të prerë. Dita e nënshkrimit ishte dita e hyrjes në fuqi. Brenda një dite duhej të largoheshin forcat nga Zona 3. Brenda gjashtë ditëve, nga Zona 1. Brenda nëntë ditëve, nga Zona 2. Dhe brenda njëmbëdhjetë ditëve, nga e gjithë Kosova. Në fund, komandantët jugosllavë duhej t’i konfirmonin me shkrim komandantit të KFOR-it se tërheqja kishte përfunduar.^[1]

Rreth Kosovës u vizatuan dy breza. I pari ishte Zona e Sigurisë Ajrore, 25 kilometra e gjerë, që hynte në territorin e Serbisë. I dyti ishte Zona e Sigurisë Tokësore, 5 kilometra e gjerë. Asnjë forcë jugosllave nuk mund të hynte në Kosovë ose në këto zona pa lejen e qartë të komandantit të KFOR-it; vetëm policia lokale mund të qëndronte në brezin tokësor.^[1] Forcat duhej t’i hiqnin minat nga rrugët e komunikimit dhe ta njoftonin NATO-n për rreziqet që mbetën.^[2]

Dokumenti thoshte shkurt edhe diçka tjetër: bombardimet do të pezulloheshin sapo të verifikohej se forcat po dilnin nga Zona 3, dhe fushata do të përfundonte kur tërheqja të ishte e plotë.^[1]

Dita kur hyri KFOR-i

Të nesërmen, 10 qershor, Këshilli i Sigurimit i OKB-së miratoi Rezolutën 1244.^[9] Rezoluta autorizonte një prani ndërkombëtare sigurie në Kosovë, nën komandë të unifikuar dhe me pjesëmarrje të gjerë të NATO-s.^[6] Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s e njoftoi pezullimin e fushatës ajrore pasi komandanti suprem i aleancës konfirmoi se forcat serbe kishin nisur tërheqjen e plotë.^[6]

Më 12 qershor, elementet e para të KFOR-it, nën komandën e gjeneralit Jackson, hynë në Kosovë.^[6][7] Trupat ruse kishin arritur në Prishtinë para tyre.^[6] KFOR-i nisi me rreth pesëdhjetë mijë ushtarë nga vendet e NATO-s, nga partnerët e saj dhe nga vende jashtë aleancës.^[7] Detyra e tij e parë ishte të krijonte “një mjedis të sigurt për rindërtimin e Kosovës”.^[6] Marrëveshja e Kumanovës i jepte të drejtë të përdorte forcën e nevojshme për këtë.^[2] Derisa të vinin autoritetet civile dhe agjencitë ndërkombëtare, KFOR-i do të merrej edhe me ndihmën humanitare, me rendin publik, me administratën e parë civile dhe me riparimin e infrastrukturës më të domosdoshme.^[6] Më 19 qershor, Këshilli i Atlantikut të Veriut miratoi edhe pjesëmarrjen e Rusisë në KFOR, në bazë të marrëveshjes që SHBA-ja dhe Rusia kishin arritur në Helsinki.^[8]

Njëzet qershori

Më 20 qershor, komandanti suprem i NATO-s konfirmoi se të gjitha forcat e sigurisë jugosllave dhe serbe ishin larguar nga Kosova, siç e kërkonte marrëveshja. Po atë ditë, Sekretari i Përgjithshëm Javier Solana i dha fund fushatës ajrore.^[7][8] Po më 20 qershor, Këshilli i Atlantikut të Veriut mori shënim për zotimin e UÇK-së për çmilitarizim dhe shndërrim.^[8] Çmilitarizimi duhej të përfundonte brenda nëntëdhjetë ditëve.^[12]

Ndërkohë, refugjatët nuk pritën. Në planin që përgatiti më 11 qershor, UNHCR-ja llogariste se refugjatët do të ktheheshin në numër të madh brenda tri javëve pas hyrjes së forcës ndërkombëtare, dhe se deri në gjysma e shtëpive në Kosovë mund të ishin të dëmtuara ose të shkatërruara.^[10] Në valën e parë priteshin të ktheheshin rreth njëqind mijë njerëz nga zonat kufitare të veriut të Shqipërisë dhe njëqind e pesëdhjetë mijë nga pjesa tjetër e saj, njëqind mijë nga kampet në Maqedoni dhe po aq nga familjet maqedonase që i kishin strehuar, si dhe rreth pesëdhjetë mijë nga Mali i Zi.^[10] Kolona e parë ndërinstitucionale do të sillte 250 tonë ushqim dhe ndihma të tjera, mes tyre mbi pesëdhjetë tonë ujë në shishe.^[10] Kthimi ishte edhe më i shpejtë se kaq. Deri më 28 qershor, më shumë se gjysma e rreth tetëqind mijë refugjatëve ishin kthyer vetë, pa pritur autobusët e organizatave. UNHCR-ja e quajti këtë “një nga kthimet spontane më të shpejta” që kishte parë prej dekadash.^[11] Zëdhënësi i saj, Ron Redmond, foli për rreth katërqind mijë të kthyer.^[12]

Kthimi i organizuar nisi po më 28 qershor. Më shumë se treqind refugjatë u nisën nga kampet në veri të Shkupit me dhjetë autobusë drejt Prishtinës, Prizrenit dhe Ferizajt. Disa prej tyre kishin jetuar në kampe që nga fillimi i prillit.^[11] Shumë gjetën fshatrat të djegur. Dhjetëra të kthyer u plagosën ose u vranë nga minat.^[11]

Vija që mbeti

Brezat e vizatuar në Kumanovë jetuan më gjatë se lufta. KFOR-i ishte për vite me radhë autoriteti i vetëm në kufijtë e Kosovës. Në vitin 2008 i hoqi zonat e sigurisë ajrore dhe tokësore dhe nisi t’ia dorëzonte kontrollin e kufijve Policisë së Kosovës. Më 3 shtator 2011, ia dorëzoi edhe mbikëqyrjen e kufirit me Malin e Zi.^[9]

Ushtarët e parë të KFOR-it hynë në Kosovë tri ditë pas nënshkrimit. Ushtarët e fundit serbë dolën prej saj njëmbëdhjetë ditë pas tij, brenda afatit që ishte shkruar në Kumanovë.^[1][7]