Genti, mbreti i fundit ilir: lufta që mbaroi para se të merrej vesh
Në vitin 168 para erës sonë, mbreti ilir Gent u bashkua me Maqedoninë kundër Romës, për një premtim prej treqind talentësh. Mori vetëm dhjetë. Brenda më pak se një muaji, Roma ishte para mureve të Shkodrës. Ja si e tregojnë Polibi dhe Tit Livi fundin e mbretërisë ilire.
Lajmi për fundin e luftës mbërriti në Romë para lajmit se lufta kishte nisur.
Kështu e mbyll Tit Livi rrëfimin e tij për luftën e fundit të mbretërisë ilire. Ai e quan atë “e vetmja luftë, mbarimi i së cilës u njoftua në Romë para se të merrej vesh se kishte filluar”.[3]
Ishte viti 168 para erës sonë. Mbreti ilir quhej Gent.
Mbretëria e Gentit
Kishin kaluar gati gjashtë dekada nga lufta e Teutës me Romën. Pas mesit të shekullit III para erës sonë, nën mbretërit Pleurat dhe Agron, shteti ilir ishte bërë një fuqi e madhe në Ballkan. Pastaj, në dy luftërat e para me Romën, ishte mundur dhe ishte kufizuar në veri të lumit Mat.[1]
Genti mbretëroi nga viti 186 deri në vitin 168 para erës sonë. Ai e ktheu sërish mbretërinë kundër Romës dhe lidhi aleancë me Maqedoninë dhe me Dardaninë.[1] Mbretëria e tij priste monedha argjendi dhe bronzi. Shkodra dhe Lisi, Lezha e sotme, ishin ndër qytetet ilire ku priteshin monedha.[1]
Treqind talentë
Në anën tjetër të maleve, mbreti i Maqedonisë, Perseu, ishte në luftë me Romën dhe kishte nevojë për aleatë. Polibi tregon se një i dërguar maqedonas, Hipia, i solli Perseut lajmin se Genti ishte gati të luftonte kundër Romës, nëse do të merrte treqind talentë dhe garanci.[2]
Perseu dërgoi te Genti një nga miqtë e tij më të afërt, Pantaukun. Udhëzimet e tij ishin të qarta: fillimisht të paguhej paraja, pastaj të betoheshin për aleancë. Të dyja palët do të shkëmbenin pengje.[2] Në Meteon, Pantauku e bindi Gentin të kalonte në anën e Perseut.[2] Tit Livi shton se marrëveshja u vulos në Dion, me kalorës të rreshtuar rreth palëve.[3]
Dhjetë talentë
Këtu, burimet tregojnë diçka që nuk i bën nder Perseut. Paraja u numërua dhe u vulos. Por Genti mori vetëm dhjetë talentë. Pjesa tjetër u mbajt mënjanë.[3]
Pantauku vazhdonte ta shtynte Gentin të bënte ndonjë veprim armiqësor ndaj Romës, që ta lidhte përfundimisht me Maqedoninë.[3] Dhe Genti e bëri. Ai i futi në burg dy të dërguarit romakë që ndodheshin pranë tij, Mark Perpenën dhe Luc Petilin.[3]
Me këtë hap, Genti nuk kishte më rrugë kthimi. Dhe pjesën tjetër të parave, Perseu e kërkoi mbrapsht.[3] Tit Livi e përmbledh me ironi: një mbret që, “vetë mbret, mori nga një mbret dhjetë talentë të mjerë”.[3]
Polibi, që e shihte Perseun si mbret koprrac, shkruan se ai nuk pranonte të shpenzonte para edhe kur kishte për të fituar shumë më tepër. Dhe shton se kështu ishte sjellë edhe me galatët, edhe me Gentin.[2]
Mbreti dhe vëllai
Të dy historianët e lashtë e përshkruajnë Gentin me ngjyra të errëta. Polibi shkruan se ishte i papërmbajtur, pinte vazhdimisht dhe i trajtonte ashpër nënshtetasit e tij.[2] Tit Livi shkruan se natyra e tij e rrëmbyer “ndizej nga pirja e tepërt e verës”.[3]
Të dy tregojnë edhe për vrasjen e vëllait të tij, Platorit. Por e tregojnë pak ndryshe. Sipas Polibit, Genti e vrau Platorin për t’u martuar vetë me gruan me të cilën do të martohej i vëllai.[2] Sipas Livit, e vrau bashkë me dy burra të tjerë, Etritin dhe Epikadin, nga xhelozia për martesën që Platori po përgatiste me një grua të quajtur Etuta.[3]
Duhet ta kujtojmë: këta janë portrete të shkruara nga ana e fitimtarëve. Polibi ishte mik i romakëve, dhe Livi shkroi në Romë, më shumë se një shekull pas ngjarjeve.
Lisi dhe Shkodra
Genti mblodhi pesëmbëdhjetë mijë luftëtarë në Lis. Vëllain tjetër, Karavantin, e dërgoi me një mijë këmbësorë dhe pesëqind kalorës kundër kavëve, ndërsa vetë u nis drejt Basanisë, pesë milje larg.[3]
Nga jugu po vinte pretori romak Lucius Anicius. Ai u bashkua me ushtrinë e Apius Klaudit pranë lumit Genus, ku iu shtuan edhe forca të partinëve. Pastaj mori me radhë qytetet e krahinës dhe u drejtua nga Shkodra, kështjella kryesore e Gentit.[3]
Shkodra ishte e mbrojtur mirë nga vetë natyra. Livi shkruan se “rrethohet nga dy lumenj”, të cilët i quan Klausal dhe Barbana. Megjithatë, pretori romak vendosi ta sulmonte.[3]
Në gjunjë
Pas një përleshjeje para portës së qytetit, Genti kërkoi tri ditë kohë për të menduar. Pastaj doli vetë në kampin romak.[3]
Tit Livi e përshkruan skenën kështu: Genti, “duke rënë në gjunjë, mes lotësh e lutjesh”, u dorëzua krejtësisht në duart e pretorit.[3] Atë mbrëmje Genti u gostit në darkë nga romakët, dhe pastaj u la nën ruajtjen e Gai Kasit.[3]
Anici zuri robër edhe familjen e mbretit: gruan e tij, Etlevën, djemtë Skerdilaidin dhe Pleuratin, dhe vëllain, Karavantin.[3] Lufta kishte zgjatur më pak se një muaj.[3]
Vini re një detaj: gruaja e Gentit që del në fund të rrëfimit të Livit quhet Etleva, jo Etuta. Burimet e lashta nuk na tregojnë nëse janë e njëjta grua apo dy gra të ndryshme. Nuk e dimë.
Pas Gentit
Genti dhe Perseu u dërguan si mbretër robër në Romë, nën ruajtje, bashkë me fëmijët e tyre. Anicit iu dha e drejta të bënte triumf.[4] Livi e shënon me një fjali të shkurtër latinisht:
“Romam primum reges captiui, Perseus et Gentius, in custodiam cum liberis abducti.”[4]
Në shqip: “Fillimisht mbretërit robër, Perseu dhe Genti, u çuan në Romë nën ruajtje, bashkë me fëmijët.” Dy mbretër që një vit më parë kishin numëruar talentë e kishin shkëmbyer pengje, tani ishin të dy robër të Romës.
Iliria u nda në tri pjesë. Shkodranëve, dasaretëve, selepitanëve dhe ilirëve të tjerë iu caktua të paguanin gjysmën e haraçit që i paguanin më parë mbretit.[4] Shteti ilir kishte marrë fund me betejën e Shkodrës.[1]
Por ilirët nuk u zhdukën. Ata u ngritën disa herë kundër sundimit romak, dhe kryengritja më e madhe ndodhi në vitet 6–9 të erës sonë. Ilirët përmenden me emër deri në shekullin VI.[1]
Kalaja mbi lumenj
Sot, mbi kodrën ku lumenjtë e Shkodrës takohen, qëndron Kalaja e Rozafës. Mbreti që dikur kishte marrë vetëm dhjetë talentë nga treqind të premtuar, që kishte burgosur të dërguarit e Romës dhe që kishte rënë në gjunjë para një pretori romak, la pas vetes një qytet që jeton ende.
Pyetje për të menduar
- Pse Perseu i dha Gentit vetëm dhjetë talentë nga treqind të premtuar?
- Pse burgosja e të dërguarve romakë ishte një hap pa kthim për Gentin?
- Sa mund t’u besojmë portreteve që Polibi dhe Livi bëjnë për Gentin?
- Pse lufta zgjati më pak se një muaj?
Lexim i mëtejshëm
- Neritan Ceka, “Ilirët” (2000).
- Akademia e Shkencave, “Historia e Popullit Shqiptar”, vëll. I (2002).
- John Wilkes, “Ilirët” (1992).
