Rambuje dhe Paris, 1999: nënshkrimi që Beogradi e refuzoi

Më 18 mars 1999, në Qendrën Kléber në Paris, katër burra nga Kosova vunë emrat e tyre nën një marrëveshje: Ibrahim Rugova, Hashim Thaçi, Rexhep Qosja dhe Veton Surroi.^[3][15] Dëshmitarë ishin dy nga tre ndërmjetësit, amerikani Christopher Hill dhe austriaku Wolfgang Petritsch, që përfaqësonte Bashkimin Evropian. I treti, rusi Boris Majorski, nuk erdhi.^[3][10]

Në të njëjtin qytet ndodhej edhe delegacioni i Serbisë. Ai deklaroi se një marrëveshje mund të arrihej vetëm “me dialog, jo me imponimin e zgjidhjeve të papranueshme”.^[10] Gjashtë ditë më vonë, aeroplanët e NATO-s nisën të bombardonin caqet e Jugosllavisë.^[3][14]

Pas Reçakut

Rruga për në Paris nisi në Reçak. Më 15 janar 1999, në atë fshat u vranë civilë shqiptarë të paarmatosur.^[14] Historiani Sylë Ukshini e quan masakrën e Reçakut ngjarjen kryesore që e përcaktoi veprimin e diplomacisë ndërkombëtare.^[1]

Dy javë më vonë, më 29 janar, ministrat e Jashtëm të Grupit të Kontaktit u mblodhën në Londër. Ata e dënuan “pa rezervë” masakrën ndaj shqiptarëve në Reçak. Pastaj vendosën t’i thërrisnin përfaqësuesit e qeverive të Jugosllavisë e të Serbisë dhe përfaqësuesit e shqiptarëve të Kosovës që të vinin në Rambuje, në Francë, deri më 6 shkurt. Bisedimet do t’i kryesonin ministrat e Jashtëm të Francës dhe të Britanisë, Hubert Védrine dhe Robin Cook, dhe duhej të përfundonin brenda shtatë ditëve.^[2][1]

Kështjella dhe delegacioni

Bisedimet u zhvilluan në kështjellën e Rambujesë, jo larg Parisit.^[15] I hapën presidenti francez Jacques Chirac dhe dy bashkëkryesuesit.^[1]

Delegacioni shqiptar kishte gjashtëmbëdhjetë anëtarë, nga forca politike që deri atëherë kishin ecur shpesh në rrugë të ndara. Nga Lidhja Demokratike e Kosovës erdhën Ibrahim Rugova, Fehmi Agani, Edita Tahiri, Bujar Bukoshi dhe Idriz Ajeti. Nga Lëvizja e Bashkuar Demokratike erdhën Rexhep Qosja, Hydajet Hyseni, Mehmet Hajrizi dhe Bajram Kosumi. Ushtria Çlirimtare e Kosovës dërgoi Hashim Thaçin, Jakup Krasniqin, Azem Sylën, Ramë Bujën dhe Xhavit Halitin. Si të pavarur erdhën Veton Surroi dhe Blerim Shala.^[1] Numri nuk jepet njësoj kudo: një gazetar që i ndoqi bisedimet shkroi për katërmbëdhjetë delegatë, ndërsa një listë e mëvonshme ka njëzet e katër emra, bashkë me këshilltarët.^[9][3]

Delegacionin e drejtonte një kryesi me katër veta: Rugova, Qosja, Thaçi dhe Surroi. Kryetar i delegacionit u zgjodh Hashim Thaçi, udhëheqësi i Drejtorisë Politike të UÇK-së.^[1]

Anëtarët e UÇK-së u nisën nga Shala. Mbanin me vete armë të lehta dhe u përcollën deri në aeroportin e Prishtinës. Ramë Buja e kujton kështu gjendjen e tyre: “Ishim në një pozicion shumë të rëndë.” Dhe vendimin që kishin marrë për rrugën: “Nuk dorëzohemi të gjallë te forcat serbe.”^[16] Ai tregon gjithashtu se gjatë atyre ditëve u takuan jashtë Rambujesë me gjeneralin amerikan Wesley Clark.^[16] Mungonte një emër i rëndësishëm. Adem Demaçi, përfaqësuesi politik i UÇK-së, refuzoi të merrte pjesë në konferencë dhe i kundërshtoi parimet e saj.^[1]

Nga ana tjetër, Slobodan Millosheviqi nuk erdhi në Rambuje.^[1] Delegacionin jugosllav e drejtoi fillimisht Ratko Markoviq, dhe nga 13 shkurti Milan Milutinoviq.^[15] Ukshini shkruan se Serbia dërgoi “një delegacion të parëndësishëm”.^[1] Juristi Marc Weller, në një studim të botuar po atë vit, shkroi se Jugosllavia e kishte refuzuar vazhdimisht çdo interes ndërkombëtar për punët e Kosovës.^[18]

Çka shkruhej në letër

Marrëveshja që propozuan ndërmjetësit ishte e përkohshme. Kosova do të kishte vetëqeverisje për tre vjet. Pas kësaj, një takim ndërkombëtar do të caktonte mënyrën për zgjidhjen përfundimtare, “mbi bazën e vullnetit të popullit”, duke marrë parasysh edhe mendimet e autoriteteve dhe Aktin Final të Helsinkit.^[5] Fjala “referendum” nuk përmendej askund.^[15]

Kosova do të kishte një kuvend me 120 vende, prej të cilave 80 do të zgjidheshin drejtpërdrejt.^[15] Zgjedhjet do të mbaheshin brenda nëntë muajve.^[6] Paqen do ta ruante një forcë ushtarake ndërkombëtare, KFOR-i, me deri në tridhjetë mijë ushtarë, nën udhëheqjen e NATO-s.^[15] Teksti i jepte KFOR-it të drejtën të përdorte forcën e nevojshme.^[6] Gjermania ofroi tre mijë ushtarë për këtë forcë.^[1]

Për shqiptarët, çështja kryesore ishte e ardhmja pas tre vjetëve. Ata kërkonin me këmbëngulje pavarësinë dhe një referendum detyrues.^[1] Por hapësira për ndryshime ishte e vogël: Ukshini shkruan se vetëm rreth njëzet për qind e tekstit mund të negociohej.^[1]

Afati që u zgjat

Shtatë ditët e para nuk mjaftuan. Afati i 19 shkurtit u shty.^[15] Më 23 shkurt, Grupi i Kontaktit shpalli se ishte arritur “një konsensus për një autonomi substanciale për Kosovën”, dhe se palët do të mblidheshin përsëri në Francë më 15 mars.^[4]

Por delegacioni shqiptar nuk nënshkroi atë ditë. Me konsensus, ai miratoi një deklaratë: e mbante të drejtën ta nënshkruante marrëveshjen pas një konsultimi të shkurtër me popullin e Kosovës dhe me institucionet e saj politike e ushtarake.^[3] Hashim Thaçi nuk pranonte të nënshkruante pa një nen për referendumin. Përfaqësuesit e UÇK-së kërkuan edhe dy javë, për t’i bindur shqiptarët në Kosovë që ta pranonin marrëveshjen.^[9] Edhe delegacioni jugosllav nuk e pranoi tekstin; atë ditë ai lëshoi tri deklarata të veta.^[3]

Dy javë në Kosovë

Delegatët u kthyen në vend për t’u konsultuar.^[3] Debati mes tyre nuk ishte i lehtë, dhe zëri më i fortë kundër marrëveshjes nuk kishte qenë fare në Rambuje. Adem Demaçi ishte përfaqësues politik i UÇK-së që nga 13 gushti 1998.^[7] Ai e quajti planin tradhti dhe kërkoi një referendum të garantuar.^[8]

Më 2 mars 1999, nën trysninë e të tjerëve në UÇK, Demaçi dha dorëheqje.^[7][8] Veton Surroi tha se qëndrimet e tij kishin mbetur në pakicë.^[8]

Paris, mars

Më 15 mars bisedimet rinisën në Paris, në Qendrën Kléber.^[15] Atë ditë, delegacioni shqiptar u tha ministrave se “delegacioni i Kosovës e pranon në tërësi Marrëveshjen për Kosovën dhe është i gatshëm ta nënshkruajë atë”.^[1]

Tri ditë më vonë erdhi ceremonia. Teksti, në formën që kishte më 23 shkurt, u hap për nënshkrim më 18 mars. Kosova e nënshkroi. Nga ndërmjetësit, nënshkruan si dëshmitarë vetëm Hill dhe Petritsch; Majorski nuk erdhi.^[3][10] Një dokument i OKB-së i shënon nënshkruesit shqiptarë: Rugova, Thaçi, Qosja dhe Surroi.^[3] Një bazë ndërkombëtare të dhënash për marrëveshjet e paqes, PA-X, jep emra pak më ndryshe, me Blerim Shalën mes tyre.^[6]

Delegacioni serb nuk nënshkroi.^[10]

Gjashtë ditë

Ngjarjet ecën shpejt. Më 20 mars, Misioni Verifikues i OSBE-së u tërhoq nga Kosova në Maqedoni.^[11][17] Nga mbi një mijë e treqind anëtarët e tij, atë çast mbetën rreth treqind e pesëdhjetë.^[17]

Ambasadori amerikan Richard Holbrooke fluturoi në Beograd, në një përpjekje të fundit për ta bindur Millosheviqin.^[11] Raundi i dytë i bisedimeve mes tyre përfundoi pa sukses më 23 mars. Qeveria jugosllave refuzoi përfundimisht të nënshkruante marrëveshjen. Duke dalë nga Beogradi, Holbrooke tha se asnjë nga qëllimet e misionit të tij nuk ishte arritur.^[12] Po atë ditë, Kuvendi i Serbisë u mblodh për ta diskutuar marrëveshjen.^[12]

Në mbrëmjen e 23 marsit, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, Javier Solana, deklaroi se të gjitha përpjekjet për një zgjidhje politike kishin dështuar. Dështimi, tha ai, ishte “tërësisht për shkak të papajtueshmërisë së Qeverisë së RFJ-së”. “Sapo e kam urdhëruar SACEUR-in, gjeneralin Clark, të nisë operacionet ajrore në Republikën Federale të Jugosllavisë.”^[13]

Operacioni Forca Aleate nisi më 24 mars 1999 dhe zgjati shtatëdhjetë e tetë ditë.^[14]

Faqja e nënshkrimeve

Marrëveshja e Rambujesë kishte në fund një faqe për nënshkrimet. Aty ishin vendet për tri palët: Republika Federale e Jugosllavisë, Kosova dhe Republika e Serbisë. Poshtë tyre, vendet për dëshmitarët: Bashkimi Evropian, Federata Ruse dhe Shtetet e Bashkuara.^[5]

Një nen i saj thoshte se marrëveshja do të hynte në fuqi me nënshkrimin.^[5] Në faqen e nënshkrimeve, emrat e shqiptarëve u shkruan. Vendet e Jugosllavisë dhe të Serbisë mbetën bosh.^[10][12]