Londër, 1913: kufiri që u vizatua pa shqiptarët

Më 17 dhjetor 1912, në Londër u mblodh Konferenca e Ambasadorëve.^[1] Rreth tryezës ishin ministri britanik i Jashtëm, Sir Edward Grey, dhe ambasadorët e Fuqive të tjera të Mëdha. Në rendin e ditës ishte Ballkani, që po digjej nga lufta. Dhe brenda tij, një shtet që kishte lindur vetëm nëntëmbëdhjetë ditë më parë.

Më 28 nëntor 1912, në Vlorë, Kuvendi Kombëtar e kishte shpallur Shqipërinë të pavarur. Qeveria e Përkohshme e Ismail Qemalit punonte në Vlorë.^[6] Ndërkohë, lufta në Ballkan vazhdonte. Pavarësia ishte shpallur. Tani duhej njohur, dhe duhej vendosur ku mbaronte ky shtet.

Kërkesat e Vlorës

Në fillim të janarit 1913, Qeveria e Përkohshme u dërgoi ambasadorëve në Londër një memorandum. Ishte shkruar frëngjisht, gjuha e diplomacisë së kohës.^[3]

Memorandumi fillonte me një pohim të qartë:

“Populli shqiptar formon grupin më kompakt, më homogjen dhe më të rëndësishëm në gadishullin ballkanik.”^[3]

Pastaj vinin kërkesat. Tokat që kërkonte Shqipëria nisnin nga kufiri i atëhershëm i Malit të Zi dhe përfshinin rrethinat e Pejës, të Mitrovicës, të Prishtinës dhe të Shkupit. Në jug, kufiri do të shkonte nga Manastiri deri në Mecovë, pranë Janinës, dhe nga Mecova deri në Prevezë. Vetë kufiri do të shënohej më vonë në terren nga një komision i përbashkët.^[3]

Memorandumi u premtonte Fuqive edhe diçka tjetër: se Shqipëria ishte e vendosur të bëhej “një vend ekuilibri dhe paqeje në gadishullin ballkanik”.^[3]

Ajo që donin Fuqitë

Por në Londër, ajo që kërkonin shqiptarët nuk ishte pyetja kryesore. Grey e tha vetë më vonë në Parlament. Qëllimi i konferencës ishte “të lokalizohej lufta”, dhe gjëja më e rëndësishme ishte “të ruhej marrëveshja mes vetë Fuqive të Mëdha”.^[5]

Me fjalë të tjera: kufijtë e Shqipërisë do të vendoseshin aty ku Fuqitë e Mëdha mund të pajtoheshin mes tyre, jo domosdoshmërisht aty ku jetonin shqiptarët.

Marsi i vitit 1913

Më 22 mars 1913, konferenca vizatoi kufijtë veriorë dhe verilindorë të shtetit shqiptar.^[1] Ata kufij lanë jashtë Kosovën, Dibrën, Ulqinin, Plavën dhe Gucinë.^[2]

Gjatë atyre muajve, qyteti i Shkodrës ishte nën rrethimin e ushtrisë malazeze. Mali i Zi e donte Shkodrën për vete. Fuqitë e Mëdha vendosën ndryshe.^[4]

Debati në Westminster

Më 8 maj 1913, në Dhomën e Komunave në Londër, deputetët britanikë debatuan për Shqipërinë dhe Malin e Zi. Ky debat na lejon të dëgjojmë sot se si e shihnin atë që po ndodhte vetë njerëzit e kohës.^[4]

Deputeti Aubrey Herbert foli i pari. Ai tha se Shqipërisë i ishin marrë qytete si Peja, Dibra dhe Prizreni, me fushat e tyre pjellore. Dhe se shqiptarët nuk do të pranonin me dëshirë të jetonin nën sundimin e atyre që u kishin bërë dëm familjeve të tyre. Fjalia e tij më e njohur ishte e thjeshtë:

“Shqipëria ka humbur shumë më tepër nga sa mund të përballonte të humbiste.”^[4]

Herbert kërkoi që Shqipëria të kishte një xhandarmëri me oficerë të huaj, për t’u mbrojtur nga sulmet në kufi, dhe një kushtetutë që t’i mbronte fshatarët nga financierët.^[4]

Pas tij foli Walter Guinness. Ai pohoi se vija e kufirit verior linte jashtë Shqipërisë rreth një milion shqiptarë. Ai shpjegoi edhe pse shifrat e popullsisë ishin të gabuara: regjistrimet osmane i ndanin njerëzit sipas fesë, jo sipas kombësisë, dhe kështu shqiptarët ortodoksë numëroheshin si grekë. Sipas tij, numri i përgjithshëm i shqiptarëve ishte rreth 2 250 000. Ai kujtoi edhe se rreth njëqind mijë shqiptarë ishin dëbuar kur Nishi dhe Vranja i kishin kaluar Serbisë, dhe paralajmëroi se e njëjta gjë mund të përsëritej.^[4] Ai i kritikoi edhe pretendimet greke në jug, dhe propozoi një vijë kufiri që do t’i linte shtetit të ri rreth 900 000 shqiptarë.^[4] Për shtetin e ri, Guinness kishte një parashikim të zymtë:

“Shqipëria e re nuk mund të jetë në asnjë mënyrë e vetëmjaftueshme.”^[4]

Jo të gjithë deputetët ishin në anën e shqiptarëve. Deputeti David Mason e mbrojti Malin e Zi dhe propozoi që ai ta blente Shkodrën nga Shqipëria.^[4] Të tjerët, si Annan Bryce, u përgjigjën se Shkodra ishte krejtësisht shqiptare, si nga popullsia, ashtu edhe nga ndjenjat.^[4]

Në fund foli zëvendësministri i Jashtëm, Francis Acland. Ai tha se Fuqitë e kishin zgjidhur çështjen e ekzistencës së Shqipërisë. Shqipëria do të humbte disa qytete që i kërkonte, por do të fitonte të tjera. Dhe kujtoi se Fuqitë e kishin shpallur Shkodrën “një qytet krejtësisht shqiptar”.^[4] Mali i Zi, tha ai, ishte tërhequr.^[4]

Korriku dhe gushti

Më 29 korrik 1913, Konferenca e Ambasadorëve e njohu Shqipërinë si shtet të pavarur dhe asnjanës, nën garancinë e Fuqive të Mëdha, me një princ të huaj në krye.^[1] Më 11 gusht 1913 u përcaktua kufiri jugor dhe juglindor.^[1] Kufijtë e rinj lanë jashtë edhe pjesë të Maqedonisë perëndimore dhe Çamërinë.^[2]

Të nesërmen, më 12 gusht 1913, Grey i raportoi Dhomës së Komunave. Ai shpjegoi se Shqipëria do të ishte një shtet autonom, ku me kohë do të sundonte një princ i zgjedhur nga Fuqitë e Mëdha. Mbi të do të ngrihej një komision ndërkombëtar kontrolli, dhe xhandarmëria do të drejtohej nga oficerë të një prej Fuqive të vogla asnjanëse.^[5]

Pastaj Grey bëri një pranim që rrallë dëgjohet nga një ministër për vendimin e vet. E dinte, tha, se kur të shpallej i tëri, ai vendim do të ishte i hapur në shumë pika ndaj “një kritike të madhe nga kushdo që ka njohuri vendore” dhe që e shikon vetëm nga ana e vetë vendit.^[5]

Princi

Princi që zgjodhën Fuqitë ishte gjermani Vilhelm Vid. Ai mbërriti në Durrës më 7 mars 1914 dhe u prit nga shqiptarët. Regjimi i tij u shemb shpejt, dhe më 3 shtator 1914 Vidi u detyrua të largohej.^[1] Një muaj më parë kishte nisur Lufta e Parë Botërore.

Çka mbeti

Konferenca e Londrës i dha Shqipërisë diçka që asnjë luftë nuk ia kishte dhënë më parë: njohjen ndërkombëtare si shtet i pavarur. Por çmimi ishte i rëndë. Kosova, Dibra, Ulqini, Plava, Gucia, pjesë të Maqedonisë perëndimore dhe Çamëria mbetën jashtë kufijve të shtetit të ri.^[2]

Ishte një kufi i vizatuar në Londër, mes ambasadorësh, për të ruajtur paqen mes Fuqive. Dhe ishte një kufi që do të ndante familje, fshatra dhe krahina për shumë dekada.

Pyetje për të menduar

• Pse Grey thoshte se qëllimi kryesor ishte marrëveshja mes Fuqive të Mëdha, dhe jo drejtësia për popujt e Ballkanit?
• Si mund të ndikonte mënyra e regjistrimit të popullsisë sipas fesë në vizatimin e kufijve?
• Pse njohja ndërkombëtare ishte po aq e rëndësishme sa shpallja e pavarësisë?
• Çfarë do të thoshte Aubrey Herbert kur tha se Shqipëria humbi “më shumë nga sa mund të përballonte”?

Lexim i mëtejshëm

• Akademia e Shkencave, “Historia e Popullit Shqiptar”, vëll. II.
• Ismail Qemali, “Kujtime”.
• Lef Nosi, “Dokumenta historike për t’i shërbye historis tonë kombëtare” (1924).