Lushnjë, janar 1920: rreth pesëdhjetë burra në shtëpinë e Kaso Fugës

Më 21 janar 1920, në shtëpinë e Kaso Fugës në Lushnjë, Kongresi u hap, por pothuajse menjëherë u shty. Shumë delegatë nuk kishin mbërritur ende, dhe punimet u shtynë për një javë.^[4][3] Atë ditë e kryesoi përkohësisht Ferid Vokopola.^[4]

Dy javë më parë, ministri i Brendshëm i qeverisë së Durrësit, Fejzi Alizoti, kishte urdhëruar nënprefektin e Lushnjës, Veli Vasjarin, që ta pengonte kongresin.^[4][5] Më 25 janar, Alizoti i kërkoi Romës ndërhyrje ushtarake kundër tij.^[3]

Shqipëria në tryezë

Për ta kuptuar ngutin e atij dimri, duhet kthyer pas disa vjet. Në prill 1915, me Traktatin e fshehtë të Londrës, Fuqitë e Antantës i kishin premtuar Italisë protektorat mbi Shqipërinë.^[10] Pas Luftës së Parë Botërore, Konferenca e Paqes në Paris po vendoste për kufijtë e Evropës.

Më 25 dhjetor 1918, një kongres në Durrës kishte zgjedhur një qeveri të përkohshme, të kryesuar nga Turhan Pashë Përmeti. Asnjë shtet nuk e njohu atë.^[4][5] Konferenca e Paqes nuk e pranoi delegacionin e saj si përfaqësi zyrtare.^[5][10] Në korrik 1919, Italia dhe Greqia lidhën marrëveshjen Tittoni–Venizelos, që ndante tokat shqiptare mes tyre.^[5]

Në janar 1920, Fuqitë e Mëdha ranë dakord për ndarjen e Shqipërisë mes Jugosllavisë, Italisë dhe Greqisë.^[10][2] Për ta përballuar këtë, disa atdhetarë vendosën të mblidhnin një kuvend kombëtar. Në gusht 1919, Ahmet Zogu i propozoi këshillit bashkiak të Elbasanit që ta thërriste atë. Në fund të nëntorit u mbajt një mbledhje përgatitore në shtëpinë e Abdyl Ypit. Fazlli Frashëri u dërgua në Korçë, Sejfi Vllamasi në Shkodër, dhe Zogu në Mat.^[4]

Në janar 1920, para se të mblidhej kongresi, në Durrës u vra Abdyl Ypi, prefekti i Durrësit dhe një nga nismëtarët e tij. Elmaz Sherifi shkruan se ai dhe Sali Nivica u vranë për të krijuar panik.^[5]

28 janari

Më 28 janar, kongresi u hap për herë të dytë dhe zgjodhi kryesinë. Kryetar u zgjodh Aqif Pashë Elbasani. Ai nuk kishte marrë pjesë në kongresin e Durrësit.^[4] Një komision prej pesë vetash, me Ibrahim Bej Ohrin, Qazim Kokoshin, Kostaq Kotën, Fazlli Frashërin dhe Adem Peqinin, verifikoi mandatet.^[4]

Sa delegatë ishin? Historiani Marenglen Verli numëron 53, “me aq sa mund të bëhej në atë situatë”.^[1] Lush Culaj shkruan “rreth 50”.^[3] Nuk e dimë me saktësi emrat e të gjithëve. Procesverbalet, kur u botuan në vitin 1959, kishin boshllëqe të shënuara me yje, dhe disa emra ishin hequr.^[4][5]

Punimet kryesore zgjatën nga 28 deri më 31 janar.^[1][3] Qeveria e Turhan Pashës u shkarkua. Elmaz Sherifi shkruan se vota ishte 45 pro dhe 6 kundër.^[5]

Asnjë protektorat

Më 30 janar, kongresi i dërgoi Konferencës së Paqes një telegram proteste, të nënshkruar nga Aqif Pasha. Ai kërkonte “një pavarësi të plotë me kufijtë etnografikë dhe natyralë” dhe deklaronte se shqiptarët ishin të gatshëm për çdo sakrificë.^[2] Kuvendi, shkruhej aty, kishte vendosur të mos pranonte asnjë mandat ose protektorat të huaj.^[2][3] Një protestë e ngjashme iu dërgua Senatit italian, dhe të nesërmen telegrame të tjera iu dërguan presidentit amerikan Wilson dhe Kongresit amerikan.^[2]

Gjashtë nene

Kongresi miratoi një statut të shkurtër, me titullin “Bazat e Kanunores së Këshillit të Naltë”. Ai kishte vetëm gjashtë nene.^[6] Vetë teksti pranonte se ishte “shkrue shumë shkurt me një ngutësi të urdhënueme nga interesat e nalta të atdheut”.^[6]

Statuti e ruante monarkinë, por pa mbret në vend. Një Këshill i Lartë prej katër vetash do të vepronte si regjencë.^[6][11] Anëtarët e tij ishin Abdi Toptani, Aqif Pashë Elbasani, Imzot Luigj Bumçi dhe Mihal Turtulli, një për secilin besim: mysliman sunit, bektashi, katolik dhe ortodoks.^[3][6] Lush Culaj e vendos Sotir Pecin në vend të Turtullit, por shumica e burimeve japin Turtullin.^[3][2] Forma përfundimtare e regjimit iu la një Asambleje Kushtetuese të ardhshme.^[3][5]

Kryeministër u zgjodh Sulejman Delvina, dhe ministër i Brendshëm Ahmet Zogu.^[1][3] Ministër i Jashtëm u bë Mehmet Konica, që në atë kohë ndodhej në Londër.^[2]

Rruga për në Tiranë

Ku do të vendosej qeveria e re? Kryeqyteti ligjor ishte Durrësi, por aty ishin trupat italiane. Më 3 shkurt, gjenerali italian Raimondi shpalli gjendje rrethimi në Durrës dhe ndaloi hyrjen e çdo të armatosuri. Komanda italiane hoqi edhe flamujt e festës dhe ndaloi demonstratat.^[9]

Më 5 shkurt, në Kavajë, Këshilli i Lartë dhe qeveria vendosën të vendoseshin përkohësisht në Tiranë.^[8] Kolona kaloi Kavajën, nuk mundi të hynte në Durrës dhe mori rrugën e Shijakut.^[7]

Më 11 shkurt 1920, Këshilli i Lartë dhe qeveria hynë në Tiranë.^[7][8] Tiranasit i pritën me entuziazëm. Qeveria u vendos në ndërtesën ku tiranasit kishin ngritur flamurin në vitin 1912.^[7] Muzeu Kombëtar i Historisë shpjegon pse u zgjodh Tirana: aty nuk kishte trupa të huaja, ishte në qendër të vendit dhe kishte ndërtesa për zyra.^[7]

Kastriot Dervishi vëren se kongresi nuk e diskutoi kryeqytetin. Tirana u bë kryeqytet zyrtar vetëm më 31 janar 1925, me Statutin e Republikës.^[8]

Çka mbeti

Më 27 mars 1920, në Tiranë u mblodh Këshilli Kombëtar, parlamenti i ri.^[3][1] Në shtator të atij viti, pas Luftës së Vlorës, Italia hoqi dorë nga Traktati i Londrës dhe u tërhoq nga Shqipëria, përveç ishullit të Sazanit.^[10]

Shtëpia e Kaso Fugës, ku u mbajt kongresi, është sot muze.

Pyetje për të menduar

• Pse Fuqitë e Mëdha nuk e njihnin qeverinë e Durrësit?
• Pse Këshilli i Lartë kishte katër anëtarë, një për çdo besim?
• Pse qeveria e re nuk u vendos në Durrës?
• Çfarë na tregon fakti që procesverbalet e kongresit u botuan me emra të hequr?

Lexim i mëtejshëm

• Akademia e Shkencave, Historia e Popullit Shqiptar, vëll. III, Tiranë 2007.
• Fane Veizi, Kongresi i Lushnjes, Tiranë 1959.
• Muin Çami dhe Marenglen Verli, Shqipëria në Konferencën e Paqes 1919–1920, Tiranë 2015.
• Sejfi Vllamasi, Ballafaqime politike në Shqipëri 1897–1942, Tiranë 2000.