Dy Krushat, mars 1999: fshatrat ku u ndanë burrat

Në mëngjesin e 25 marsit 1999, diku mes orës tre dhe pesë, mbi Krushën e Madhe dhe Krushën e Vogël nisën të binin predhat. Policia dhe ushtria serbe po i granatonin të dy fshatrat njëherësh.^[1]

Krushat shtrihen në kufirin mes komunës së Rahovecit dhe asaj të Prizrenit, rreth një kilometër larg njëra-tjetrës.^[1][5] Krusha e Madhe kishte rreth dy mijë banorë, pothuajse të gjithë shqiptarë. Në Krushën e Vogël, sipas OSBE-së, rreth tetëmbëdhjetë për qind e banorëve ishin serbë.^[1] Ishte dita e dytë e bombardimeve të NATO-s kundër Jugosllavisë. UÇK-ja kishte qenë aktive në atë zonë gjatë viteve 1998 dhe 1999, por në ditët e sulmit nuk ndodhej në fshatra.^[1]

Kur ranë predhat e para, njerëzit bënë atë që mundën. Disa u fshehën nëpër bodrume. Të tjerë ikën drejt kodrave dhe pyjeve përreth. Shumë shkuan në Nogavc, ndërsa të tjerë u mblodhën në pyllin mes dy fshatrave.^[1]

Shtëpitë që digjeshin

Të nesërmen, më 26 mars, në fshatra hynë forca të policisë speciale dhe të ushtrisë. Dëshmitarët i kujtonin me uniforma blu të errëta dhe me uniforma kamuflazhi të gjelbra, me shirita të bardhë në krah. Disa kishin fytyrat e lyera ose të mbuluara me shami.^[1]

Plaçkitja dhe djegia e shtëpive nisi po atë ditë. Pastaj forcat filluan të kapnin njerëzit që ishin fshehur jashtë fshatrave.^[1] Nga pylli, banorët e Krushës së Vogël shihnin si plaçkiteshin dhe digjeshin shtëpitë e tyre.^[2][5]

Shtëpia në Krushën e Vogël

Banorët e Krushës së Vogël që ishin fshehur në pyll u strehuan më pas në shtëpinë e Sedje Batushës.^[2] Aty i gjetën forcat serbe.

Gratë dhe fëmijët u ndanë nga burrat. Disa u nisën drejt Krushës së Madhe, të tjerët drejt kufirit me Shqipërinë.^[1] Burrave dhe djemve u kontrolluan xhepat. Iu morën letërnjoftimet dhe gjërat me vlerë.^[2] Pastaj, nën kërcënimin e vdekjes, u urdhëruan të ecnin drejt një shtëpie të pabanuar në fshat.^[2]

Një nga të mbijetuarit, që në Human Rights Watch shënohet me inicialet M.K., ia tregoi atë ditë kanalit CNN më 3 prill 1999:

“I mblodhën të gjithë fshatarët. Pastaj i ndanë burrat nga gratë.”^[1]

Kur burrat ishin mbledhur brenda, forcat hapën zjarr mbi ta me mitraloza. Pastaj i vunë flakën shtëpisë, për t’i djegur trupat.^[2] Sipas aktakuzës së Tribunalit të Hagës, aty vdiqën rreth 105 burra dhe djem.^[2] Aktgjykimi i vitit 2009 flet për më shumë se 110 burra, të cilëve u ishin marrë sendet me vlerë dhe dokumentet, që u keqtrajtuan dhe u mbyllën në një hambar.^[3] Human Rights Watch beson se në Krushën e Vogël u vranë më shumë se njëqind burra.^[1]

Disa mbijetuan. M.K. arriti të ikte kur forcat u larguan për të sjellë më shumë benzinë.^[1] Një tjetër, P.R., mbeti i paprekur nën trupat e të vrarëve. Vëllai dhe kushëriri i tij nuk shpëtuan.^[1] Gazetari britanik John Sweeney raportoi se tetë burra i shpëtuan të shtënave. Dy prej tyre u vranë kur u përpoqën të iknin. Gjashtë mbetën gjallë.^[1]

Tri grupe në Krushën e Madhe

Në Krushën e Madhe vrasjet ndodhën në kohë dhe vende të ndryshme, nga 26 deri më 28 mars.^[1]

Forcat serbe i ndanë burrat në tri grupe. Njërin e çuan në Nogavc, ku nga tetëmbëdhjetë burra u vranë pesëmbëdhjetë. Mes tyre ishin Fahri Hoti, Asaf Hoti, Plahe Hoti, Bajram Duraku dhe dy anëtarë të tjerë të familjes Duraku. Grupin e dytë e futën në xhami. Të tretin e zbritën poshtë kodrës.^[1]

Një burrë që u mbajt në xhami pa si u qëlluan atje Besalet Krasniqi dhe Bedri Sefulahu.^[1] Një tjetër, i plagosur në këmbë teksa vraponte drejt shtëpisë, tregoi se para syve të tij rreth dyzet burra u veçuan dhe u qëlluan me armë automatike.^[1] Një burrë që humbi dy vëllezër foli për shtatëmbëdhjetë burra të vrarë e të djegur. I vetmi që doli gjallë prej andej, S.H., ishte djegur rëndë. Ai kujtonte çastin kur e kuptoi se duhej të lëvizte:

“Pas kësaj, e dija se duhej të veproja shpejt, përndryshe do të digjesha i gjallë.”^[1]

Pleqtë dhe djemtë shumë të rinj u lanë të lirë. Një djalë i ri, S.G., shpëtoi vetëm me një përgjigje:

“Mbijetova sepse, kur më pyetën sa vjeç jam, thashë gjashtëmbëdhjetë.”^[1]

Human Rights Watch numëroi në Krushën e Madhe më shumë se nëntëdhjetë burra të vrarë.^[1] Edhe xhamia e fshatit u shkatërrua.^[2][5]

Gjurmët që u fshehën

Vrasjet u pasuan nga përpjekjet për t’i zhdukur trupat. Rreth katër ditë pas vrasjeve, sipas një dëshmitari, policia i largoi kufomat me buldozerë dhe kamionë.^[1] Fshatarët panë trupa të hedhur në lumë.^[1][5] Kur forcat serbe u tërhoqën në qershor 1999, ushtarët e NATO-s nxorën nga lumi një kamion me eshtra.^[5]

Më 1 prill, Milaim Bellanica filmoi trupat e të vrarëve dhe arriti ta nxirrte filmin jashtë Kosovës. Ai tregoi se kishte parë gjashtëdhjetë e katër kufoma dhe kishte njohur njëzet e gjashtë prej tyre me emër. Qeveria jugosllave e quajti filmin të rremë.^[1]

Pas luftës, ekipet mjeko-ligjore të Tribunalit të Hagës gjetën në Krushën e Madhe 98 trupa, në tri vende: dyzet, tridhjetë e katër dhe njëzet e katër.^[1] Hetuesi i Scotland Yard-it John Bunn tha se viktimat ishin qëlluar nga afër, në pjesën e pasme të kokës.^[1] Në Krushën e Vogël, në vendin ku u dogjën burrat, u gjetën vetëm katërmbëdhjetë trupa, me shenja se varri ishte prekur. Ndërtesa u shemb më vonë me eksploziv. Kur Human Rights Watch e vizitoi vendin më 19 qershor 1999, aty kishte mbetur vetëm një gropë e madhe.^[1]

Numrat

Rrjeti Ballkanik i Gazetarisë Investigative, në hartën e tij të varrezave masive, flet për 241 civilë shqiptarë të vrarë dhe rreth gjashtëdhjetë të tjerë që figurojnë ende të zhdukur. Trupat u gjetën në tetë varreza masive përreth fshatit. Më e madhja kishte pesëdhjetë e tetë trupa.^[5]

Burimet nuk përputhen plotësisht, sepse numërojnë gjëra të ndryshme. Disa numërojnë vetëm një fshat. Disa numërojnë vetëm trupat e gjetur. Disa numërojnë edhe të zhdukurit. Prandaj i japim të gjitha, secilën me burimin e vet.

Haga

Më 26 shkurt 2009, Tribunali i Hagës shpalli aktgjykimin për gjashtë zyrtarë të lartë jugosllavë dhe serbë. Nikola Shainoviq, Nebojsha Pavkoviq dhe Sreten Llukiq u dënuan me njëzet e dy vjet burg. Dragolub Ojdaniq dhe Vladimir Llazareviq u dënuan me pesëmbëdhjetë vjet. Ish-presidenti i Serbisë, Milan Millutinoviq, u shpall i pafajshëm.^[3]

Më 23 janar 2014, Dhoma e Apelit i uli dënimet e Shainoviqit në tetëmbëdhjetë vjet, të Llukiqit në njëzet dhe të Llazareviqit në katërmbëdhjetë. Dënimi i Pavkoviqit mbeti njëzet e dy vjet. Po në atë vendim, Dhoma e Apelit hodhi poshtë disa nga dënimet e Shainoviqit dhe të Llukiqit për vrasjet e javëve të para të luftës, mes tyre edhe ato në Krushën e Vogël.^[4] Ky vendim nuk e mohoi atë që kishte ndodhur. Ai u përqendrua te përgjegjësia personale e dy të akuzuarve për ato ditë.

Ajvazi

Më 26 mars 2026, Kosova shënoi njëzet e shtatë vjet nga masakrat në Krushë. Atë ditë, në Krushën e Vogël u varros Ajvaz Shehu. Ishte pesëmbëdhjetë vjeç kur u vra. Për njëzet e shtatë vjet, nëna e tij priti të gjente djalin.^[6]

Pyetje për të menduar

• Pse burrat u ndanë nga gratë dhe fëmijët para vrasjeve?
• Pse janë kaq të rëndësishme dëshmitë e njerëzve si M.K., S.H. dhe S.G.?
• Pse numri i të vrarëve ndryshon nga njëri burim te tjetri, dhe si duhet ta lexojmë?
• Çfarë do të thotë për një familje të presë njëzet e shtatë vjet për një të zhdukur?

Lexim i mëtejshëm

• Human Rights Watch, “Under Orders: War Crimes in Kosovo” (2001).
• OSBE, “Kosovo/Kosova As Seen, As Told”, vëll. I (1999).