Shkup, gusht 1912: katërmbëdhjetë pika dhe një ushtri kryengritëse

Më 11 gusht 1912, Bajram Daklani hyri në Shkup me 320 të armatosur.^[1] Pas tij erdhën të tjerët: forcat e Hasan Prishtinës, të Isa Boletinit, të Idriz Seferit, të Bajram Currit. Brenda pak ditësh, në qytetin që ishte qendra e Vilajetit të Kosovës u mblodhën më shumë se tridhjetë mijë kryengritës shqiptarë.^[2][1]

Në Stamboll, qeveria osmane kishte rënë njëherë atë verë. Tani, qeveria e re kishte para vetes një letër me katërmbëdhjetë kërkesa dhe një ushtri kryengritëse brenda Shkupit.

Premtimet që nuk u mbajtën

Kur xhonturqit erdhën në pushtet në vitin 1908, shumë shqiptarë shpresuan se do të fitonin të drejtat që i kërkonin që nga koha e Lidhjes së Prizrenit. Shpresa zgjati pak. Regjimi i ri nuk e njohu autonominë dhe nuk i mbajti premtimet kushtetuese. Shkollat në gjuhën shqipe dhe alfabeti kombëtar u ndaluan. Rrugët e reja u ndërtuan kryesisht për t’i mbajtur trevat shqiptare nën kontroll.^[1] Deputetët shqiptarë në parlamentin osman ankoheshin se qeveria ua kishte marrë njëherë armët, pastaj gjuhën, pastaj alfabetin latin.^[3]

Shqiptarët u ngritën. Në prill të vitit 1910, kryengritësit e Kosovës zunë Grykën e Kaçanikut.^[4] Për tri ditë, nga 28 deri më 30 prill, rreth tre a katër mijë shqiptarë u përballën atje me nëntë a dhjetë mijë ushtarë osmanë.^[4] Një vit më vonë, më 24 mars 1911, malësorët e Hotit nën Dedë Gjo Lulin sulmuan Rapshën, dhe kryengritja përfshiu Malësinë e Madhe.^[5] Më 23 qershor 1911, në Gërçe, krerët e saj hartuan një memorandum me dymbëdhjetë kërkesa kombëtare.^[5]

Të dyja kryengritjet u shtypën nga ushtria e Shefqet Turgut Pashës. Masat e tij të ashpra i mësuan shqiptarët se kryengritjet e veçuara, krahinë pas krahine, nuk mund të fitonin.^[5]

Dimri në Stamboll

Më 11 janar 1912, Hasan Prishtina u ngrit në parlamentin osman. Ai paralajmëroi se, po të vazhdonin padrejtësitë, do ta ngrinte flamurin e kryengritjes në Shqipëri. Pas fjalës së tij, deputetët shqiptarë dolën nga salla.^[1][2]

Të nesërmen, më 12 janar, një grup burrash u mblodh fshehurazi në lagjen Taksim të Stambollit. E kryesonte Ismail Qemali. Aty ishin Hasan Prishtina, Myfit Libohova, Esat Toptani, Aziz Vrioni dhe Syrja Vlora. U betuan ta mbanin mbledhjen të fshehtë dhe vendosën që në pranverë të niste një kryengritje e përgjithshme, me fillim nga Kosova. Prishtina do ta drejtonte në Kosovë. Qemali do të gjente në Evropë pesëmbëdhjetë mijë pushkë dhe dhjetë mijë napolona.^[1] Historiani Zekeria Cana vëren se nga të gjitha këto detyra, vetëm ajo e Prishtinës u krye. Prandaj qendra e kryengritjes mbeti në Vilajetin e Kosovës.^[2]

Atë pranverë, zgjedhjet parlamentare osmane u mbajtën nën kërcënime, me arrestime, me ryshfet dhe me vendvotime që zhvendoseshin sipas qejfit të pushtetit.^[1][2] Ato zgjedhje u quajtën “zgjedhjet e shkopit”.^[3]

Besa në Junik

Kryengritja nisi në prill në Malësinë e Gjakovës. Hasan Prishtina mbërriti nga Shkupi më 5 maj për t’i organizuar forcat.^[6][7] Nga 21 deri më 25 maj 1912, në Junik, mes Gjakovës dhe Deçanit, u mblodh një kuvend me nismën e tij dhe nën kryesimin e tij.^[6][3]

Sa ishin delegatët nuk dihet me siguri. Disa historianë japin rreth 250 veta nga Kosova dhe krahinat përreth.^[1][3] Zekeria Cana e vë në dyshim këtë shifër. Ai shkruan se delegatët erdhën nga Kosova, nga Dibra dhe nga Shkodra, ndërsa jugu nuk ishte i përfaqësuar qartë.^[2] Ismail Qemali pritej të vinte, por nuk erdhi. Në vend të tij erdhi sekretari i tij, Salih Hoxha nga Elbasani.^[1] Mes të pranishmëve ishin Bajram Curri, Isa Boletini, Nexhip Draga, Mahmut Zajmi, Riza bej Kryeziu dhe të tjerë.^[3][2]

Në Junik u lidh besa për kryengritjen e përgjithshme.^[3] Teksti i betimit, i shkruar nga vetë Prishtina, nis kështu:

“Bajmë be e japim besen e burravet, se kemi me ba çfaredo flije…”^[1]

Shpallja që doli nga kuvendi ishte më e prerë: “Është momenti kur vendoset fati i Shqipërisë: vdekja ose liria e saj.”^[1]

Kërkesat e Junikut ishin të qarta: autonomi e njohur, administratë shqiptare, gjuha shqipe me alfabetin kombëtar si gjuhë zyrtare, flamuri shqiptar, një guvernator i përgjithshëm nga një familje shqiptare dhe garanci nga Fuqitë e Mëdha.^[1][2]

Vera e vitit 1912

Kryengritja u përhap nga Kosova deri në Çamëri, me fronte në Mirditë, në Mat, në Tiranë, në Krujë, në Kolonjë e në Vlorë.^[6] Por zemra e saj ishte në Kosovë. Gjakova u mor më 17 korrik, pas bisedimesh.^[7] Më 22 korrik, rreth dhjetë mijë kryengritës hynë në Prishtinë. Gjysma e tyre ishin pa armë.^[7] Mitrovica u dorëzua pa luftë më 27 korrik, dhe po atë ditë iu bashkua kryengritjes edhe Peja.^[7] Më 30 korrik, grupi i Bajram Currit hyri në Preshevë.^[1]

Valiu i Kosovës, Mazhar beu, dha dorëheqjen më 27 korrik. Ai shkruante se po krijohej një “Shqipëri autonome”.^[1] Në krahinat e çliruara, kryengritësit ngritën këshilla vendore dhe gjykata që gjykonin sipas Kanunit.^[7]

Në Stamboll, toka po dridhej. Më 9 korrik u largua ministri i Luftës, Mahmud Shevket Pasha. Më 17 korrik, kryeministri Said Pasha dha dorëheqjen bashkë me gjithë kabinetin e tij.^[3][7] Ilirjana Kaceli dhe Zekeria Cana shkruajnë se qeverinë e re e formoi Gazi Ahmed Muhtar Pasha, më 22 ose 23 korrik.^[3][7] Xheladin Shala dhe Jakup Krasniqi e lidhin qeverinë e re me emrin e Qamil Pashës.^[1][6]

Bisedimet në Prishtinë nisën më 2 gusht. Komisioni osman nuk pranoi të fliste për autonomi, dhe bisedimet dështuan.^[3][6] Prishtina e kishte përmbledhur thelbin e kërkesave në katër pika. E para kërkonte që “të njiheshin zyrtarisht kufijtë e Shqipërisë”. E katërta, që “veprimet zyrtare në Shqipëri të bëheshin në gjuhën shqipe”.^[8]

Katërmbëdhjetë pika

Më 4 gusht, krerët e kryengritjes kaluan nga Prishtina në Ferizaj.^[6] Më 6 gusht, në kuvendin e Ferizajt, u miratuan katërmbëdhjetë pikat që do të mbanin emrin e Hasan Prishtinës.^[8][3] Më 9 gusht ai ia dorëzoi ato gjeneralit osman Ibrahim Pasha. I dha dy ditë kohë për përgjigje dhe e paralajmëroi se përndryshe kryengritësit do të marshonin mbi Shkup.^[3][6]

Pikat ishin shkruar me kujdes. Kërkonin nëpunës që e dinin gjuhën dhe zakonet e vendit, shërbim ushtarak vetëm në Shqipëri e Maqedoni në kohë paqeje, armë moderne për shqiptarët, shkolla të reja në çdo prefekturë, liri për shkollat private, rrugë dhe tregti, falje të përgjithshme dhe dëmshpërblim për shtëpitë e djegura. Pika e tetë thoshte: “Me u mësue gjuha e vendit në shkollat fillestare, qytetse e në gjymnaze.” Pika e fundit kërkonte që anëtarët e kabineteve të Hakki Pashës dhe të Said Pashës të dilnin para gjyqit të lartë.^[8]

Fjala “autonomi” nuk ishte askund. Ishte zgjedhje e qëllimshme. Në kujtimet e tij, Prishtina shkruan:

“Këto janë propozime për me diftue kufijt e Shqypnis heshtimisht… Me folë kjarisht për caktimin e kufive të Shqypnis u donte të vrahemi me Riza Begun.”^[8]

Ilirjana Kaceli e shpjegon kështu: pikat nuk e kërkonin hapur autonominë, por po të pranoheshin, autonomia do të ekzistonte në fakt.^[3] Zekeria Cana i sheh si një hap prapa nga kërkesat e Junikut, të cilin Prishtina e bëri që lëvizja të mos përçahej.^[2]

Rruga për në Shkup

Përgjigjja e Ibrahim Pashës ishte mohuese. Kryengritësit marshuan drejt Shkupit dhe e morën.^[3] Datat ndryshojnë sipas burimit. Më 11 gusht hyri grupi i parë, ai i Bajram Daklanit.^[1] Xheladin Shala, duke u mbështetur te dokumentet e Hasan Prishtinës, shkruan se forcat e tij e morën qytetin më 12 gusht.^[1] Zekeria Cana tregon se forcat e Isa Boletinit hynë më 13 gusht, pastaj grupet kryesore.^[2] Disa autorë të tjerë shkruajnë se garnizoni osman u dorëzua më 14 gusht.^[9]

Deri më 16 gusht, në Shkup ishin grumbulluar mbi 35 000 kryengritës.^[1] Burime të tjera japin mbi 30 000.^[2][9] Xheladin Shala e quan “marshimi triumfal i kryengritësve shqiptarë”.^[10]

Telegrami i 17 gushtit

Më 17 gusht, kryeministri osman dërgoi një telegram. U kërkonte kryengritësve të dilnin nga Shkupi brenda dyzet orësh. Në të njëjtën kohë, i pranonte pothuajse të gjitha kërkesat. Vetëm dy pika i la për parlamentin: kthimin e armëve dhe gjykimin e kabineteve të mëparshme.^[1][2]

Më 18 gusht 1912, qeveria osmane i pranoi kërkesat.^[1] Ilirjana Kaceli shënon se i pranoi me gojë dhe me disa ndryshime.^[3] Jakup Krasniqi thekson se u pranuan dymbëdhjetë pika nga katërmbëdhjetë, dhe se në shpalljen zyrtare nuk u përmendën as fjala “shqiptar”, as fjala “Shqipëri”.^[6] Disa historianë të huaj e vendosin vendimin zyrtar osman më 4 shtator.^[11]

Krerët e pranuan marrëveshjen dhe e shpallën kryengritjen të mbaruar. Më 19 gusht nisi largimi nga Shkupi.^[1][2] Prishtina u shkroi kryengritësve të jugut dhe të Shqipërisë së Mesme se marrëveshja vlente për të gjithë Shqipërinë.^[6] Por shumë luftëtarë mbetën të zhgënjyer për armët, dhe vetë krerët u ndjenë të mashtruar.^[2]

Vjeshta që i prishi planet

Fqinjët ballkanikë e kishin ndjekur verën shqiptare me frikë. Një Shqipëri autonome ua prishte planet. Ata lidhën aleanca të fshehta dhe u përgatitën për luftë.^[3][1] Mali i Zi i shpalli luftë Perandorisë Osmane më 8 tetor 1912. Serbia dhe Bullgaria e shpallën më 17 tetor, Greqia më 18 tetor.^[1][10]

Më 12 tetor, Hasan Prishtina doli në frontin e Merdarit.^[1] Isa Boletini luftoi në veri të Mitrovicës.^[10] Prishtina, qyteti, ra më 22 tetor.^[10] Më 30 tetor, ushtria serbe hyri në Shkup, në të njëjtin qytet ku dy muaj e gjysmë më parë kishin qëndruar kryengritësit shqiptarë.^[1] Shumë vite më vonë, Hasan Prishtina do të shkruante në kujtimet e tij: “Lufta ballkanike na i prishi të gjitha planet tona.”^[10]

Më 28 nëntor 1912, në Vlorë, Shqipëria u shpall e pavarur. Isa Boletini mbërriti një ditë më vonë, pas një marshimi tridhjetë e pesë ditor. Ismail Qemali i tha: “Luftërat tuaja ishin baza e përpjekjeve të mija.”^[10]

Pikat që mbetën në letër

Kryengritja e vitit 1912 nuk e solli autonominë që kërkonte. Shkupi, Prishtina e Mitrovica, ku kryengritësit kishin hyrë atë verë, mbetën jashtë kufijve që Fuqitë e Mëdha i caktuan në Londër.^[10][6] Por ajo e dobësoi ushtrinë osmane, e rrëzoi një qeveri në Stamboll dhe e vuri në tryezë, me shkrim, kërkesën që fëmijët shqiptarë të mësonin në gjuhën e tyre. Pika e tetë e Hasan Prishtinës ishte e shkurtër: gjuha e vendit, në shkollat fillestare, qytetse e në gjimnaze.