Teuta dhe Roma: një luftë e rrëfyer nga armiku

Në vitin 231 para erës sonë, qyteti grek i Medionit po rrethohej nga etolët. Mbreti i Maqedonisë i pagoi ilirët për ta shpëtuar. Një natë, njëqind anije ilire me pesë mijë luftëtarë zbarkuan pranë qytetit. Etolët u mundën, dhe ilirët u kthyen në shtëpi me pre.^[1]

Mbreti që i kishte dërguar ishte Agroni. Historiani grek Polibi shkruan se ai kishte forca tokësore e detare më të fuqishme se çdo mbret ilir para tij.^[1] Mbretëria e tij shtrihej përgjatë bregut lindor të Adriatikut dhe kishte lulëzuar pas mesit të shekullit III, nën Pleuratin dhe Agronin.^[5] Me anijet e saj të lehta e të shpejta, që Polibi i quan lembe, ilirët lundronin deri në brigjet e Greqisë.^[1]

Agroni e festoi fitoren me gosti të mëdha. Pas festës u sëmur nga pleuriti. Brenda pak ditësh vdiq.^[1]

Një paralajmërim për lexuesin

Para se të vazhdojmë, duhet të dimë diçka. Pothuajse gjithçka që njohim për Teutën e kanë shkruar grekë dhe romakë. Burimi kryesor, Polibi, shkroi rreth një shekull pas ngjarjeve, dhe ishte mik i romakëve.^[1][8] Kur lexojmë fjalët që ai i vë në gojë Teutës, po lexojmë atë që shkroi pala tjetër e luftës.

Mbretëresha

Pas vdekjes së Agronit, pushtetin e mori gruaja e tij, Teuta. Historiani Apian shton se Agroni la një djalë të vogël, Pinesin, dhe se Teuta qeveriste si kujdestare e tij, megjithëse nuk ishte nëna e fëmijës.^[2]

Teuta i dërgoi anijet drejt jugut. Ato sulmuan Elidën dhe Mesenën në Greqi dhe morën Foinikën në Epir, qytetin që Polibi e quan shumë më të pasurin e Epirit. Pastaj rrethuan ishullin Isa.^[1]

Ambasadorët

Anijet ilire nuk i kursenin as tregtarët italianë. Senati i Romës dërgoi dy ambasadorë, Gaun dhe Luc Korunkanin, për t’i kërkuar llogari mbretëreshës. E gjetën Teutën para mureve të Isës.^[1]

Polibi e rrëfen takimin kështu. Teuta u tha se do të kujdesej që Roma të mos pësonte asnjë padrejtësi publike nga Iliria. Por sa u përket padrejtësive private, shtoi ajo, nuk ishte zakon i mbretërve ilirë t’i ndalonin nënshtetasit e tyre të merrnin pre nga deti.^[1]

Më i riu prej tyre iu përgjigj:

“O Teuta, romakët kanë një zakon të mrekullueshëm: t’i ndëshkojnë publikisht ata që bëjnë padrejtësi private dhe t’u dalin publikisht në ndihmë atyre që u bëhet padrejtësi.”^[1]

Kur ambasadorët po largoheshin, sipas Polibit, Teuta dërgoi njerëz që vranë atë që kishte folur me aq guxim.^[1]

Tri rrëfime për një vrasje

Këtu burimet ndahen.

Polibi thotë se vrasjen e urdhëroi Teuta. Apiani tregon tjetër gjë: anijet ilire i sulmuan ambasadorët në det dhe vranë Kleemporin, të dërguarin e Isës, dhe Korunkanin romak, madje kur Agroni ishte ende gjallë.^[2] Zonara, që përmbledh historianin Kasius Dion, shkruan se Teuta disa i burgosi, disa i vrau, dhe pastaj tha se i kishin vrarë kusarët.^[3]

Studiuesja Amela Bajrić vëren se asnjë burim tjetër nuk e vërteton bisedën që përshkruan Polibi. Ajo tregon gjithashtu se portreti i Teutës te Polibi ndjek paragjykimet e kohës, ndaj grave dhe ndaj atyre që grekët i quanin “barbarë”. Polibi, për shembull, e quan Teutën grua me “shikim të shkurtër”.^[8]

Lufta

Në vitin 229, ilirët u përpoqën të merrnin Epidamnin, Durrësin e sotëm, me një dredhi: fshehën shpata në shtamba uji. U zbuluan dhe u dëbuan. Pastaj rrethuan Korkyrën, Korfuzin e sotëm. Pranë ishujve Paksos mundën flotën e aleatëve grekë, dhe Korkyra u dorëzua. Aty u vendos një garnizon ilir nën komandën e Demetrit të Farit.^[1]

Roma nuk priti më. Njëri konsull, Gne Fulvi, u nis me dyqind anije. Tjetri, Postumi, solli nga Brindizi rreth njëzet mijë këmbësorë dhe dy mijë kalorës.^[1]

Demetri i Farit nuk luftoi. Polibi thotë se, nga frika e Teutës, ua dorëzoi Korkyrën romakëve dhe u bë udhërrëfyesi i tyre. Apolonia dhe Epidamni kaluan nën mbrojtjen e Romës, dhe rrethimi i Isës u hoq.^[1]

Teuta, me pak njerëz, u tërhoq në Rizon, një vend i fortifikuar mirë, larg detit.^[1] Rizoni është Risani i sotëm, në Gjirin e Kotorrit.

Dy anije

Në pranverën e vitit 228, Teuta bëri paqe. Kushtet i shënon Polibi: do të paguante haraçin që do t’i caktohej, do të hiqte dorë nga pjesa më e madhe e Ilirisë, dhe nuk do të lundronte përtej Lisit, Lezhës së sotme, me më shumë se dy anije, të dyja të paarmatosura.^[1][7]

Për një mbretëri që ishte rritur me anijet e saj, ky kusht thoshte shumë.

Apiani shkruan se kushtet iu vunë djalit, Pinesit.^[2] Zonara thotë se Teuta hoqi dorë nga pushteti.^[3] Pas kësaj, ajo zhduket nga historia. Asnjë burim nuk na tregon si i mbaroi jeta.

Shkodra, viti 168

Mbretëria ilire jetoi edhe gati gjashtë dekada. Rreth vitit 220, Demetri i Farit lundroi përtej Lisit me pesëdhjetë anije, kundër marrëveshjes, dhe në vitin 219 Roma e dëboi.^[1]

Lufta e fundit erdhi në vitin 168, kur mbreti Gent u bashkua me mbretin e Maqedonisë kundër Romës. Tit Livi tregon se Genti mblodhi pesëmbëdhjetë mijë luftëtarë në Lis. Pretori romak Anici marshoi drejt Shkodrës, që Livi e quan vendin më të rëndësishëm të luftës, kështjellën e mbretërisë.^[4]

Genti u dorëzua. Livi e përshkruan duke rënë në gjunjë para pretorit, me lot e lutje. Robër u zunë gruaja e tij Etleva, djemtë Skerdilaidi dhe Pleurati, dhe vëllai Karavanti. Lufta kishte zgjatur më pak se një muaj.^[4] Me rënien e Shkodrës, shteti ilir mori fund.^[5]

Kush e shkroi këtë histori

Teuta mbetet një nga figurat më të njohura të historisë sonë të lashtë. Por fjalët që i vihen në gojë, krenaria, zemërimi, urdhri për vrasje, i ka shkruar armiku i saj, një shekull më vonë.

Kur lexojmë histori, ia vlen të pyesim gjithmonë: kush e ka shkruar këtë, kur, dhe pse?

Pyetje për të menduar

• Pse tri burimet e lashta e tregojnë ndryshe vrasjen e ambasadorit?
• Çfarë tregon kushti “jo më shumë se dy anije përtej Lisit” për fuqinë detare të ilirëve?
• Pse është e rëndësishme të dimë se Polibi ishte mik i romakëve?

Lexim i mëtejshëm

• Neritan Ceka, Ilirët (2000).
• John Wilkes, Ilirët (1992).
• Akademia e Shkencave, Historia e Popullit Shqiptar, vëll. I (2002).