Stamboll, tetor 1879: njëzet e tetë emra dhe një alfabet

Më 12 tetor 1879, në Stamboll, u mblodhën përfaqësues të shqiptarëve nga krahina të ndryshme dhe vendosën të themelonin një shoqëri. E quajtën Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip. Më vonë do ta njihnin thjesht si Shoqëria e Stambollit.^[1]

Lista e themeluesve që ka mbërritur deri te ne ka njëzet e tetë emra.^[2] Në krye të saj qëndron Ferid Vlora, që një ditë do të bëhej vezir i madh i perandorisë. Në të janë edhe Mehmet Ali Vrioni, Abdyl dhe Sami Frashëri, Pashko Vasa, Koto Hoxhi, Pandeli Sotiri. Në fund të listës, shumë emra mbajnë ngjitur edhe fshatin nga vinin: Nano Petri Saraniqinishtasi, Mihali i A. Plumbit Përmetasi, Joan Vreto Postenanasi.^[2] Historiani George Gawrych i numëroi sipas besimit: dhjetë myslimanë, katër katolikë dhe katërmbëdhjetë ortodoksë.^[3]

Nuk dimë çka u tha në ato mbledhje. Procesverbalet nuk janë ruajtur, dhe as kujtime të hollësishme të pjesëmarrësve nuk kemi.^[3] Mit’hat Frashëri la të shkruar vetëm se qeveria osmane nuk i kishte lejuar këto takime. Shqiptarët mblidheshin, mes të tjerash, në shtëpinë e Pashko Vasës, dhe çdo mbledhje e çdo faqe e shtypur ishin rrezik personal.^[2]

Një komitet në dhjetor

Rruga deri te ajo mbledhje kishte nisur dy vjet më parë. Më 18 dhjetor 1877, një grup intelektualësh, patriotësh dhe politikanësh shqiptarë kishte formuar në Stamboll Komitetin Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombit Shqiptar. Kryetar u zgjodh Abdyl Frashëri.^[4] Perandoria po tkurrej. Komiteti kërkonte një vilajet të vetëm shqiptar, që do të përfshinte vilajetet e Kosovës, Manastirit, Janinës dhe Shkodrës.^[4]

Por kërkesa nuk ishte vetëm politike. Komiteti donte që sistemi shkollor të zgjerohej dhe që shqipja të bëhej gjuhë mësimi.^[5] Edhe memorandumet që Lidhja e Prizrenit i dërgoi Portës nga viti 1878 deri më 1880 kërkonin shkolla në gjuhën shqipe dhe nëpunës që e flisnin atë.^[5]

Për shkollat duheshin libra, dhe për librat duhej një alfabet. Kjo ishte pengesa më e vjetër. Gjatë Rilindjes, shqipja u shkrua me rreth pesëdhjetë alfabete të ndryshme.^[6] Një përpjekje për ta zgjidhur çështjen ishte bërë që më 1869, kur në Stamboll u mblodh një komision ku bënte pjesë edhe Kostandin Kristoforidhi. Në janar 1870 komisioni doli me një alfabet kryesisht latin, por plani për tekste e shkolla nuk u realizua, sepse qeveria osmane nuk pranoi t’i financonte shkollat.^[7]

Pesë veta, një alfabet

Komiteti i vitit 1877 e mori sërish përsipër këtë punë. Ngriti një komision për të hartuar një alfabet të përbashkët dhe ia besoi kryesinë Sami Frashërit. Anëtarë ishin Pashko Vasa, Hasan Tahsini, Jani Vreto dhe Koto Hoxhi, njerëz të shkolluar në perandori që flisnin shumë gjuhë të Lindjes e të Perëndimit.^[5]

Secili sillte përvojën e vet. Hasan Tahsini kishte studiuar matematikë dhe shkenca natyrore në Paris dhe më 1870 ishte bërë rektori i parë i universitetit të sapohapur të Stambollit.^[8] Ai propozoi një alfabet krejt të vetin, të ndërtuar nga vija gjeometrike.^[3] Jani Vreto, nga Postenani afër Leskovikut, në fillim kishte mbajtur anën e alfabetit grek. Edhe në komision, ai dhe Samiu donin që në alfabet të mbetej një shkronjë greke, sepse besonin në prejardhjen e përbashkët pellazgjike të shqiptarëve dhe grekëve.^[9]

Më 19 mars 1879, grupi miratoi alfabetin e propozuar nga Samiu: tridhjetë e gjashtë shkronja, shumica latine.^[9][8] Ishin shkronja latine të plotësuara me disa shkronja greke dhe me disa shenja të posaçme.^[10] Parimi që e mbante të gjithë ndërtesën ishte i thjeshtë: një tingull, një shkronjë. Gjuhëtari Asllan Hamiti shkruan se ky alfabet e zbatoi atë parim “me përpikëri”.^[10]

Vepra e parë e përbashkët kishte dalë që në shkurt të atij viti. Quhej “Alfabetare e gjuhësë shqip” dhe mbante emrat e Jani Vretos, Pashko Vasës dhe Sami Frashërit.^[5] Mit’hat Frashëri kujtonte se abetarja prej 136 faqesh ishte punuar nga Jani Vreto.^[2] Dy datat, shkurti i abetares dhe marsi i miratimit të alfabetit, vijnë nga burime të ndryshme, dhe nuk e dimë saktë si u ndoqën njëra pas tjetrës. U shtyp në shtypshkronjën e A. Zelicit në Stamboll, po aty ku u shtyp edhe statuti i shoqërisë.^[2]

Kanonizma me njëzet e pesë nene

Kur shoqëria u themelua në tetor, kishte tashmë një alfabet dhe një abetare. Tani i duhej një rregull. Statuti, ose “kanonizma”, siç e quanin, kishte njëzet e pesë nene.^[5] U botua edhe në revistën “Mecmu’a-i Ulum” të Stambollit, në numrin e tretë.^[5]

Proklamata e statutit niste me një mendim që ishte gjithë programi i Rilindjes në një fjali: “Gjithë sa kombe janë të ndritura dhe të qytetëruara, janë ndritur dhe qytetëruar prej shkronjës në gjuhët e veta.”^[2] Kush hynte në shoqëri, hynte si i barabartë: “anëtarët e Shoqërisë pranoheshin si të barabartë, pa dallim feje dhe sekti”.^[5] Samiu, kryetari, e përmblidhte qëllimin kryesor si “të ndriturit të kombit te ne”.^[11]

Detyrat ishin konkrete. Shoqëria do të botonte libra shqip, sidomos tekste shkollore. Do të përhapte arsimin mes shqiptarëve, pa marrë parasysh fenë apo krahinën. Do të ndihmonte hapjen e shkollave shqipe dhe do t’i pajiste me libra. Dhe, mbi të gjitha, do të punonte “për bashkimin gjuhësor, duke përdorur një alfabet të njëtrajtshëm”.^[2]

Shoqëria nuk shkroi vetëm për shqiptarët. Po në vitin 1879 doli në Stamboll një broshurë në frëngjisht, “Études sur l’Albanie et les Albanais”. Më vonë u ribotua në Paris, doli në anglisht në Londër e në gjermanisht në Berlin, dhe u përkthye në shqip, në turqishten osmane, në greqisht, në arabisht më 1884 dhe në italisht më 1916.^[3] Po atë vit, Pashko Vasa botoi veprën e tij për të vërtetën mbi Shqipërinë dhe shqiptarët. Historiani Ferit Duka shënon se botimin në frëngjisht e mbështeti vetë shteti osman.^[5] Qëndrimi i Portës ndaj kësaj veprimtarie nuk ishte i njëjtë gjatë gjithë kohës. Ai ndryshonte sipas politikës së brendshme dhe të jashtme.^[5]

Degët larg Stambollit

Shoqëria nuk mbeti vetëm në Stamboll. Në verën e vitit 1881, Jani Vreto hapi në Bukuresht degën rumune të shoqërisë. Po atë vit, Spiro Dine nga Vithkuqi themeloi një degë në Shibin el-Kom të Egjiptit.^[3] Dega e Bukureshtit, që më vonë do të bëhej e pavarur nën emrin “Drita”, lindi pikërisht si degë e Shoqërisë së Stambollit.^[1]

Puna nuk ishte pa kosto për njerëzit që e bënin. Mitropoliti ortodoks i Gjirokastrës e shkishëroi Jani Vreton dhe e akuzoi për herezi, sepse po “krijonte një çështje shqiptare”.^[9]

Në Stamboll u bë edhe një hap tjetër: e përkohshmja “Drita”, e para revistë e shkruar krejt në shqip. Data e fillimit jepet ndryshe në burime. Njëri e vendos numrin e parë më 14 janar 1883, ndërsa një tjetër shkruan se Pandeli Sotiri e mori revistën në dorë më 1884.^[12][13] Revistën e kishte nisur Petro Poga. Sotiri u detyrua të nxirrte një leje të re dhe t’ia ndërronte emrin. Kështu “Drita” u bë “Dituria”.^[13] Shkrimet botoheshin pa emër. Naim Frashëri nënshkruante disa prej tyre vetëm me shkronjën “D”.^[12]

Ndalimi dhe zhvendosja në Bukuresht

Më 1885, qeveria osmane ia ndaloi botimin revistës dhe, bashkë me të, edhe veprimtarinë e shoqërisë në Stamboll.^[12] Shoqëria e Stambollit nuk u shua. Vreto e çoi qendrën e saj në Bukuresht.^[9] Më 1886 ai ngriti dhe drejtoi atje shtypshkronjën e parë shqipe të qytetit. Mes botimeve të shoqërisë ishin shumë vepra të Naim Frashërit.^[9] Vreto u kujdes edhe për “Erveheja”-n e Muhamet Kyçykut, që e botoi më 1888 me shkronja latine, pasi i hoqi fjalët turke dhe arabe.^[9]

Rreth këtij qyteti u ngritën njëra pas tjetrës shoqëri të reja: “Drita”, pastaj “Dituria” dhe “Shpresa”. Ato shtypnin libra, gazeta e revista dhe i fusnin në Shqipëri nëpër kanale të fshehta.^[11] Por mërgata nuk ishte gjithmonë e bashkuar. Nikolla Naço, që nuk e donte alfabetin e Stambollit dhe kërkonte një alfabet vetëm me shkronja latine, ngriti me grupin e vet një shoqëri të re me të njëjtin emër, “Drita”. Data jepet ndryshe në dy burime: 4 janar ose 9 janar 1887.^[1][14] Statuti i ri hapi degë në qytetet rumune ku jetonin mërgimtarë shqiptarë, si Braila, Konstanca dhe Krajova.^[1]

Në maj 1887, dega e Brailës nxori gazetën e vet “Drita”. Pas një mosmarrëveshjeje me komitetin e Bukureshtit, nga numri i tretë, më 1 qershor 1887, emri i saj u bë “Lumina”. Numri i fundit që njohim mban datën 12 tetor 1887, tetë vjet pas mbledhjes së Stambollit.^[15] Në gusht 1888, në Bukuresht doli e përjavshmja “Shqiptari”. Programi i saj kërkonte gjuhën shqipe në shkolla e në kisha, shoqëri dhe shkolla të reja, zhvillimin e gjuhës e të letërsisë dhe botime shqip.^[15][1] Ishin po ato synime që Shoqëria e Stambollit i kishte shkruar në statutin e saj nëntë vjet më parë.

Tridhjetë vjet me shkronjat e Stambollit

Alfabeti i Stambollit nuk u shpall kurrë alfabet kombëtar. Megjithatë u përdor gati tridhjetë vjet.^[10][3] U përhap sidomos me librat e Naimit, të Samiut e të Vretos.^[10] Më shumë u përdor në Shqipërinë e Jugut dhe në kolonitë shqiptare të Ballkanit, në Rumani e në Bullgari.^[10] Në Shqipërinë e Veriut nuk u përhap.^[16] Atje shoqëritë “Bashkimi” dhe “Agimi” kishin alfabetet e tyre.^[16][7]

Një dëshmi nga Tirana e vitit 1901 tregon se si ndahej puna. Mësuesi Ashiku, që jepte mësim me alfabetin e Stambollit, raportonte se “shumica e popullsisë muslimane ka dëshiruar të mësojë me atë alfabet”.^[16]

Në nëntor 1908, në Manastir, alfabeti i Stambollit ishte njëri nga tre alfabetet që u diskutuan.^[10] Kongresi nuk e zgjodhi atë si alfabet të vetëm.^[7] Por struktura e tij kaloi në masë të madhe në alfabetin e Manastirit, mbi të cilin u ndërtua alfabeti që shkruajmë sot.^[10][3] Parimi “një tingull, një shkronjë”, që komisioni i Samiut e kishte zbatuar me përpikëri, mbeti themeli i shkrimit të shqipes.^[10]

Abetarja në raft

Nga ajo punë e fshehtë kanë mbetur pak gjurmë. Procesverbalet nuk u ruajtën dhe kujtimet janë të pakta.^[3] Por abetarja ka mbijetuar. Një kopje e “Alfabetares së gjuhësë shqip” ruhet sot në bibliotekën e librave të rrallë të Universitetit të Stambollit, në qytetin ku u shtyp.^[5] Fondacioni ALSAR në Tiranë e ribotoi atë faqe për faqe, si titullin e njëmbëdhjetë të serisë së vet të ribotimeve.^[5]