Elbasan, 1909: shkolla që do të përgatiste mësuesit e shqipes

Oborri ishte mbushur që në orën katër të mëngjesit. Gazeta “Korça” shkroi se njerëzit erdhën kur ende ishte natë, për të qenë aty kur të hapej shkolla; “Bashkim’ i Kombit” shënoi se ceremonia nisi në orën pesë.^[1] Në mesin e tyre ishte mytesarifi i Elbasanit, Aqif Pasha, bashkë me patriotë të qytetit, një misionar amerikan, përfaqësues klubesh, mësues dhe nxënës.^[1] Pasi një përfaqësues i klubit “Bashkimi” i përshëndeti të pranishmit turqisht, u ngrit drejtori i shkollës, Luigj Gurakuqi.

“Dita e sotme, kjo ditë e bardhë e plot hare”, nisi ai, dhe e quajti atë ditë një ditë që do të mbahej mend në historinë e kombit.^[1] Atë mëngjes, në Elbasan, po hapej Shkolla Normale, shkolla e parë që do të përgatiste mësues për mësimin e shqipes në të gjitha trevat shqiptare.^[1][4]

Kuvendi në shtator

Vendimi ishte marrë tre muaj më parë. Nga 2 deri më 8 shtator 1909, tridhjetë e pesë delegatë nga Shqipëria e Mesme dhe e Jugut u mblodhën në Elbasan, në godinën e Shkollës së Kalasë.^[2] Kuvendin e organizoi Lef Nosi dhe e mbështeti klubi elbasanas “Bashkimi”.^[2] Ndër delegatët ishin Midhat Frashëri, Sevasti dhe Gjergj Qiriazi, Kristaq Dako, Nikollë Kaçorri, Simon Shuteriqi dhe Taqi Buda.^[2] Disa prej tyre përfaqësonin njëherësh disa klube; Midhat Frashëri mbante mandatet e gjashtë degëve.^[2]

Ishte koha pas Revolucionit Xhonturk, kur shqiptarët kishin fituar pak hapësirë për shkollat e për shtypin, por kur kjo hapësirë po kontestohej çdo ditë.^[5] Një vit më parë, Kongresi i Manastirit kishte miratuar alfabetin me shkronja latine. Myslimanët konservatorë dhe një pjesë e klerit donin shkrimin me germa arabe, nga frika se alfabeti latin i largonte shqiptarët nga bota myslimane.^[2] Komiteti “Bashkim e Përparim” kishte mbledhur në Dibër, po atë vit, një kongres që të shpallte identitetin osman dhe alfabetin arab; atje, delegatët atdhetarë e morën drejtimin e punimeve.^[2] Edhe ndërsa delegatët punonin në Elbasan, në Tiranë përkrahësit e xhonturqve dolën në demonstratë kundër alfabetit latin dhe kundër degës së klubit “Bashkimi”.^[2]

Vendimi i parë

Kongresi vendosi që shqipja të futej në të gjitha shkollat e vendit dhe e miratoi edhe një herë alfabetin latin të Manastirit.^[2] Gazetarëve dhe publicistëve iu kërkua të shkruanin në të folmen e Elbasanit, dhe po kjo e folme u caktua si gjuhë e mësimit në shkollën e re.^[1][2]

Vendimi i parë, megjithatë, ishte vetë shkolla.^[1] Ideja ishte shfaqur më herët në shtyp: “Bashkim’ i Kombit”, në numrin e tij të parë, kishte kërkuar “një mësonjëtore për mësonjës” në Elbasan, të mbajtur nga të gjitha klubet e shoqëritë.^[1] Kongresi votoi 700 lira për vitin e parë dhe themeloi në Korçë shoqërinë “Përparimi” që do ta përkrahte shkollën.^[1][3] Shkolla nuk mori para nga buxheti i shtetit; ajo u mbajt me ndihmat e shqiptarëve brenda e jashtë vendit.^[3] Komisione në Shkodër e në Korçë mblodhën të holla, kurse një shoqëri në Selanik premtoi dy për qind të rrogave të anëtarëve.^[1] Disa nëpunës shqiptarë në administratën osmane dhanë ndihmë, por kërkuan që emrat e tyre të mos botoheshin, nga frika e pasojave.^[1]

Shkollën e mbikëqyrte një pleqësi kujdestare. Burimet nuk e japin njësoj kryetarin e saj: Hajrullah Koliqi, që ka mbledhur njoftimet e shtypit të kohës, e shënon Dervish Himën; Heral Saraçi, në një studim për një fotografi të themelimit, shkruan për Dervish bej Biçakun, që i paraqiti kërkesën sanxhakbeut të Elbasanit.^[1][3] Saraçi shton se avokati Ruzhdi Saraçi e mbrojti ligjshmërinë e kërkesës para prefektit, dhe se sanxhakbeu e pranoi.^[3]

Një shtëpi me qira

Shkolla nuk kishte godinë të vetën. Komisioni mori me qira shtëpinë e Hysen Bezylfit, si zgjidhje të përkohshme.^[1] Për nxënësit që vinin nga larg u hap një konvikt: ushqimi dhe fjetja kushtonin dhjetë lira turke, të paguara në dy këste, dhe secili duhej të sillte vetë shtrojën e rrobat.^[1] Hasan Prishtina pagoi vetë shkollimin e disa nxënësve, u bleu rroba dhe u dhuroi orë më të mirëve; gazeta “Tomorri” shkroi për dymbëdhjetë orë.^[1]

Mësuesit e parë ishin emra që më vonë do t’i njihte i gjithë vendi. Gurakuqi, drejtori, jepte gjuhë shqipe, shkenca, kaligrafi, vizatim dhe logjikë. Pranë tij ishin Aleksandër Xhuvani, Sotir Peci, Peter Dodbiba, Hasan Mezja, Simon Shuteriqi, Dhimitër Paparisto dhe Hafiz Ibrahim Dalliu.^[1][3] Nxënësit mësonin fe, myslimane e të krishterë, shqip, turqisht e frëngjisht, matematikë, shkenca, histori, gjeografi, logjikë, kaligrafi, vizatim, këngë dhe gjimnastikë.^[1]

Data e hapjes

Data që mbahet sot për fillimin e shkollës është 1 dhjetori 1909.^[1][2] Gazeta “Korça” e shënon ceremoninë më 18 të Vjeshtës së Tretë, pra më 18 nëntor.^[1] Dallimi mes dy datave është trembëdhjetë ditë, aq sa ishte atëherë dallimi mes kalendarit të vjetër dhe atij të ri; ka gjasa që të dyja të tregojnë të njëjtën ditë, por studimi që i mbledh këto njoftime nuk e sqaron.

As numri i nxënësve nuk jepet njësoj. “Tomorri” shkruante në fillim të vitit 1910 se brenda tre muajsh e gjysmë ishin mbledhur më shumë se njëqind nxënës nga të gjitha anët e Shqipërisë.^[1] Saraçi shkruan për 150 nxënës në katër klasa në vitin e parë, kurse një burim tjetër flet për gjashtë klasa.^[3][2] Një listë e botuar po atë vit numëronte pesëdhjetë nxënës nga vetë Elbasani dhe më pak nga qytete të tjera, por edhe Koliqi e quan të paplotë.^[1] Në fund të vitit 1909 dhe gjatë vitit 1910 mbërritën edhe nxënës nga Kosova.^[1]

Dimri i alfabetit

Shkolla e re nuk e mbylli debatin për shkronjat. Më 6 shkurt 1910, Rexhep Voka dhe Arif Hikmeti mblodhën në Manastir një tubim të hapur që kërkonte alfabetin me germa arabe; tubime të ngjashme u bënë edhe në Elbasan e në Ohër.^[2] Tri javë më vonë, më 27 shkurt, atdhetarët u mblodhën në Shën Ilia, pranë Korçës, në mbrojtje të alfabetit latin; ai tubim mbeti në kujtesë si “mitingu i alfabetit”.^[2] Pas tij u paralajmërua një kongres i ri, që do t’i ripohonte vendimet e kuvendit të parë.^[2]

Ndërkohë që në sheshe e në gazeta grindja vazhdonte, Normalja nuk i ndërpreu mësimet dhe e çoi deri në fund vitin e saj të parë.^[1]

Provimet në sy të qytetit

Viti i parë zgjati shtatë muaj.^[1] Më 23 qershor 1910, nxënësit dhanë provimet publikisht, para mësuesve, para nëpunësve civilë e ushtarakë, para prindërve dhe banorëve të qytetit.^[1] Programi nisi me lutje e me himn dhe vazhdoi me fjalime në shqip e në turqisht, me pyetje në fe, në gjuhë, në shkenca, në histori, në aritmetikë, në gjeografi e në gjeometri, me vjersha shqip, me shpërndarje çmimesh dhe me gjimnastikë.^[1]

Gurakuqi e hapi ceremoninë duke kujtuar ditën e hapjes, shtatë muaj më parë. Gazeta “Liria” e botoi fjalimin e tij, ku ai thoshte se thirrja e shkollës e kishte lëkundur Shqipërinë.^[1] “Tomorri” shkroi se nxënësit tregonin se mësuesit dhe qytetarët i kishin rrethuar me një kujdes që as prindërit nuk ua kishin treguar.^[1] Shtypi i kohës shkroi se shkolla e mbylli vitin e parë me sukses, pavarësisht pengesave.^[1]

Godina që mbeti

Normalja u bë shkolla e parë për përgatitjen e mësuesve në Shqipëri.^[5] Sot ajo mban emrin e drejtorit të saj të parë, “Luigj Gurakuqi”, dhe në Elbasan ka një muze të Shkollës Normale, ku ruhen dokumente dhe sende të asaj kohe.^[4][5] Në vitin 2014, Presidenti i Shqipërisë i dha shkollës titullin “Nderi i Kombit”.^[4]

Nga ajo mëngjes në Elbasan mbeti një fjali e drejtorit të ri, e shënuar nga shtypi i kohës: kombi shqiptar po mbillte “farën e dituniës”.^[1]