Nokshiq, 4 dhjetor 1879: beteja për Plavën dhe Gucinë

Më 4 dhjetor 1879, rreth katër mijë ushtarë malazezë kaluan vijën e kufirit dhe hynë në sektorin e Nokshiqit, pak në veri të Plavës.^[1] I komandonte Marko Milani, vojvoda i Kuçit, një njeri që e njihte mirë atë anë.^[2] Përballë tyre, shtabi i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit nisi rreth dy mijë luftëtarë.^[1] Bora ishte e thellë, lugina e ngushtë, dhe kodrat përreth ishin të larta.^[2] Deri në mbrëmje, Plava dhe Gucia do të mbeteshin në duart e banorëve të tyre.

Për ta kuptuar pse dy qyteza malore në skaj të Sanxhakut të Shkodrës u bënë çështje e Evropës, duhet nisur nga një tryezë në Berlin.

Një pikë mbi hartë

Në verën e vitit 1878, Kongresi i Berlinit ia caktoi Plavën dhe Gucinë Malit të Zi, si shpërblim për tokat që ai kishte pushtuar në Hercegovinë gjatë luftës me Perandorinë Osmane.^[2] Për diplomatët ishte një ndryshim vije mbi hartë. Për njerëzit që jetonin aty, ishte vendimi se kush do t’i sundonte. Myslimanët e zonës kishin parasysh fatin e myslimanëve të Nikshiqit dhe të Kolashinit, dhe kishin frikë se i njëjti fat i priste edhe ata.^[2]

Lidhja e Prizrenit, e themeluar po atë qershor, e ndau qartë qëndrimin e saj. Në janar 1879, Komiteti Kombëtar vendosi të mos e pengonte dorëzimin e Podgoricës, Spuzit dhe Zhabjakut, ku popullsia ishte e përzier sllave dhe shqiptare, por të kundërshtonte me armë dorëzimin e Plavës dhe të Gucisë, që ishin kryesisht shqiptare.^[1] Komiteti ndërkrahinor i Prizrenit mori përsipër mbrojtjen e tyre dhe ngriti një shtab ushtarak me Ali Pashë Gucinë në krye.^[1]

Ali Pasha, i lindur në Guci më 1828 me emrin Ali Hasan Shabanagaj, ishte kajmekam i Gucisë që nga viti 1845, kur e kishte zëvendësuar të atin.^[4] Ai i njihte njerëzit e krahinës dhe kishte autoritetin për t’i mbledhur.

Lidhja e kishte treguar tashmë se nuk bënte shaka. Në fillim të shtatorit 1878, marshalli osman Mehmet Ali Pasha, i dërguar për ta mbikëqyrur dorëzimin e Plavës dhe të Gucisë, u vra në Gjakovë, në kullën e Abdullah Pashë Drenit, ku ishte strehuar.^[3] Ishte veprimi i parë ushtarak i Lidhjes.^[3]

Diplomacia që nuk mbërriti në Guci

Viti 1879 kaloi me letra, komisione dhe kërcënime. Më 2 shkurt, në Virpazar, pranë liqenit të Shkodrës, një komision osmano-malazez nënshkroi një marrëveshje për dorëzimin e tokave. Porta i la jashtë Plavën dhe Gucinë, nga frika e një kryengritjeje.^[1] Në maj nisi punën një komision ndërkombëtar për kufirin. Më 22 gusht, përfaqësuesit e komitetit të Prizrenit u dërguan Fuqive të Mëdha një notë: asnjë ndryshim kufiri pa pjesëmarrjen e Lidhjes dhe pa pëlqimin e gjithë Shqipërisë. Komisioni e pezulloi punën dhe nuk shkoi në Plavë e në Guci.^[1]

Porta propozoi toka dhe lehtësime tatimore për familjet që nuk donin të jetonin nën Malin e Zi. Shqiptarët e refuzuan.^[1] Sipas një raporti që gazeta franceze Le Globe botoi më 21 dhjetor 1879, duke përcjellë gazetën greke Neologos, Ali Beu kishte mbledhur shqiptarët në një kuvend të madh në një fshat pranë Plavës. Kuvendi miratoi njëzëri një deklaratë: kombi shqiptar nuk do të pranonte që këto rrethe t’i jepeshin kujtdo, sepse ishin çelësi i pozitës ushtarake të Shqipërisë së Epërme. Deklarata u kërkonte nënshkruesve të Traktatit të Berlinit ta shpërblenin Malin e Zi me toka të tjera, dhe ofronte edhe një shpërblim në para.^[7]

Në tetor, Mali i Zi i shtoi forcat në kufi deri në rreth 5 600 burra.^[1] Më 3 tetor, Këshilli i Përgjithshëm i Lidhjes e autorizoi shtabin e Ali Pashë Gucisë të shpallte gjendje lufte në zonën e Plavës e të Gucisë; çdo burrë i aftë për armë u shpall luftëtar.^[1] Rreth dy mijë të armatosur nga Gjakova u nisën drejt Gucisë, dhe në fund të muajit mbërritën vullnetarë nga Shkodra dhe Malësia.^[1] Nga Gashi, Krasniqja dhe Rugova erdhën të tjerë; Binak Alia i Krasniqes solli, sipas kujtimeve të mbledhura nga Elmaz Plava, gjashtëqind burra, dhe Kadri Bajri i Rugovës treqind.^[6]

Më 31 tetor dhe 1 nëntor, malazezët bënë dy sulme demonstrative, njërin në Pepaj dhe tjetrin në Arzhanicë. Në Arzhanicë u vranë në befasi tridhjetë fshatarë dhe u dogjën shumë shtëpi.^[1] Lajmi ngriti në këmbë Gjakovën, Pejën, Dibrën dhe Shkodrën. Vullnetarët u nisën në numër aq të madh, saqë shtabi në Prizren u detyrua t’i ndalte: nuk kishte nevojë për ta dhe nuk kishte si t’i organizonte.^[1]

Ura e vetme mbi Lim

Në fillim të dhjetorit, dy ushtritë qëndronin ballë për ballë. Malazezët ishin rreshtuar në Murinë, Pepaj, Arzhanicë dhe Velikë; shqiptarët në Guci, Kolenivicë, Martinaj, Plavë dhe Nokshiq. Në sektorin verilindor, mes tyre rridhte lumi Lim, me një urë të vetme prej druri.^[1]

Edhe në anën malazeze kishte pasur ndryshime. Deri në fund të nëntorit, kufirin e kishte komanduar vojvoda Blazho Petroviqi, nga dinastia në pushtet. Princi Nikolla e zëvendësoi me Marko Milanin, një kuç që e njihte terrenin, dhe i vuri pranë si këshilltar plakun Miljan Vukov Veshoviq, vojvodë i Vasojeviqëve.^[2] Disa autorë mendojnë se Nikolla, i cili nuk shkonte mirë me Milanin, mund ta ketë dërguar me vetëdije drejt një humbjeje të mundshme.^[2] Kjo mbetet hamendje e historianëve, jo fakt i provuar.

Lugina e Nokshiqit

Dita nisi me një përleshje në Velikë: një çetë shqiptare sulmoi rojat malazeze dhe i shtyu prapa, derisa dy batalionet e Vasojeviqëve, nën komandën e Todor Milanit, e kthyen atë përtej vijës.^[2] Po atë ditë, pa pritur urdhër dhe pa i siguruar krahët, Marko Milani kaloi kufirin me batalionet e Kuçit dhe të Bratonozhiqëve. Kaloi urën e Limit në jug të Murinës dhe u ngjit përgjatë lumit drejt Plavës e Gucisë.^[2]

Në luginën e ngushtë të Nokshiqit, mes kodrave të larta, forcat e Lidhjes i sulmuan. Malazezët u rrethuan dhe mbetën të zënë në borë të thellë.^[2] Në shtabin shqiptar, krahas Ali Pashë Gucisë, ishin Jakup Ferri, Sulejman Vokshi, Haxhi Zeka, Filip Çeka dhe Jusuf Sokoli.^[1] Lufta u bë trup më trup, me shpata, dhe zgjati disa orë.^[1]

Në fillim të betejës ra Jakup Ferri, komandanti që Ali Pasha e kishte caktuar për mbrojtjen e Plavës.^[2][5] Ferri ishte rreth dyzet e shtatë vjeç, plavas, dhe i lidhur me familjen e Ali Pashës nëpërmjet martesës: gruaja e tij, Pemba, ishte kushërirë e pashait.^[5] Bashkë me të ranë edhe Omer Bashulaj, bajraktari i Plavës, dhe Arif Bashi.^[2] Forcat e Plavës u tërhoqën për një kohë, derisa rreth gjashtëqind rugovas sulmuan krahët malazezë nga Jeçmishta.^[2]

Në mbrëmje, dy batalionet e Todor Milanit arritën në fushën e betejës, çanë rrethimin dhe e mbrojtën tërheqjen e Marko Milanit përtej kufirit.^[2]

Shifrat që nuk pajtohen

Sa njerëz vdiqën në Nokshiq? Burimet japin përgjigje të ndryshme, dhe secila palë i ka zvogëluar humbjet e veta.^[2] Historiografia shqiptare flet për rreth treqind malazezë të vrarë ose të mbytur në lumë gjatë tërheqjes, dhe për treqind deri në katërqind shqiptarë të rënë.^[1] Pavel Rovinski, mjek rus në shërbim të Malit të Zi, numëroi 109 malazezë të vrarë dhe 115 të plagosur; qeveria malazeze shpalli 85 të vrarë dhe 107 të plagosur.^[2] Një burim tjetër i kohës i vlerëson humbjet e forcave të Lidhjes në rreth 250 burra.^[2]

Edhe data ka versionin e saj të dytë. Recensioni i Mehmet Ahmetajt për librin e Elmaz Plavës, i cili mbështetet në kujtime dhe dokumente vendase, betejën e Nokshiqit e vendos në janar 1880.^[6] Shumica e burimeve, shqiptare e të huaja, japin 4 dhjetorin 1879; ndeshja e janarit njihet si lufta e Velikës e e Pepajve.^[1][2]

Proklamata e Muhtar Pashës

Pas Nokshiqit, Porta u përpoq ta merrte vetë në dorë çështjen. Marshalli Ahmet Muhtar Pasha, komandant i ushtrisë së Rumelisë, mbërriti në Prizren me njëmbëdhjetë batalione, rreth gjashtë mijë burra. Thirri Komitetin Kombëtar të Lidhjes dhe i kërkoi t’i nënshtrohej vendimit të sulltanit. Komiteti refuzoi.^[1] Më 14 dhjetor, Muhtar Pasha shpalli një proklamatë drejtuar shqiptarëve. Të nesërmen, më 15 dhjetor, Kuvendi ndërkrahinor i Kosovës u mblodh në Guci dhe votoi që dorëzimi i kalasë së Gucisë të kundërshtohej me armë. Memorandumi i tij thoshte: “Ne do ta kundërshtojmë me armë dorëzimin e tokave tona.”^[1]

Muhtar Pasha nisi drejt kufirit, por në Gjakovë u paralajmërua se mund ta priste fati i Mehmet Ali Pashës. Edhe Peja e mbylli rrugën për në Plavë e Guci. Marshalli u kthye në Prizren.^[1]

Janari i vitit 1880

Në javën e parë të janarit 1880, Mali i Zi nisi një mësymje të përgjithshme me njëzet e pesë batalione, rreth nëntë mijë burra. Shtabi i Lidhjes kishte përqendruar në kufi rreth shtatë mijë luftëtarë, katër mijë vendas dhe tre mijë vullnetarë.^[1] Më 8 janar, shqiptarët kundërsulmuan te Plava. Luftëtarët e Nokshiqit, nën Kurt Asllanin dhe Nure Kurtin, e çanë forcën malazeze në luftë trup më trup; Arzhanica, Velika dhe Pepajt u morën, dhe malazezët u tërhoqën deri në Sutjeskë.^[1] Të nesërmen, komanda shqiptare urdhëroi kthimin në kufirin e vjetër: nuk kishte ndër mend të hynte thellë në Mal të Zi.^[1] Kurt Asllani dhe Nure Kurti ishin ndër të rënët.^[1]

Konsulli i përgjithshëm austro-hungarez në Shkodër, Shmukeri, i shkroi qeverisë së tij se edhe vetë malazezët e pranonin që shqiptarët kishin luftuar me trimëri dhe kishin fituar. “Shqiptarët luftuan të shtyrë nga ideja kombëtare,” shënoi ai.^[1]

Çka mbeti

Plava dhe Gucia nuk iu dorëzuan Malit të Zi. Në vitin 1880, Fuqitë e Mëdha dhe Porta i dhanë në vend të tyre Ulqinin, qytetin bregdetar.^[2] Lidhja e Prizrenit, që tani i kishte dalë nga dora Portës, u shtyp me forcë në prill 1881.^[2] Ali Pashë Gucia u arrestua dhe pastaj u lirua me një amnisti të përgjithshme; u emërua mytesarif i Sanxhakut të Pejës dhe vdiq në Pejë më 5 mars 1888.^[4] Plava dhe Gucia mbetën osmane deri në Luftën Ballkanike; Mali i Zi i pushtoi më 1912, dhe Fuqitë e Mëdha ia lanë atij në vitin 1913.^[2][6] Djali i Jakup Ferrit, Hasani, organizoi atëherë mbrojtjen e tyre, ashtu si i ati tridhjetë e tre vjet më parë.^[6]

Jakup Ferri u bë hero i këngës popullore, shqiptare e boshnjake.^[5] Gjergj Fishta e futi atë dhe Ali Pashë Gucinë në “Lahutën e Malcís”, në këngët për mbrojtjen e Plavës.^[4][5] Megjithatë, në vitin 1979, Ferri nuk u përfshi në listën e Heronjve të Kombit në Shqipëri; rehabilitimi i tij nisi pas vitit 1990.^[5]

Në janar të vitit 2020, në Pejë, njëqind e dyzet vjet pas betejës, Rifat Berisha këndoi këngën që e kujton atë ditë, “Ç’janë këto gjamë që po i bje era”. Kënga ende këndohet nëpër dasma.^[8]