Gryka e Kaçanikut, prill 1910: treni i ndalur dhe dy ditë luftë

Më 25 prill 1910, rreth orës shtatë e gjysmë të mëngjesit, treni që vinte nga Shkupi u ndal në Grykën e Kaçanikut. Kryengritësit shqiptarë hipën në vagonë dhe çarmatosën dyzet ushtarë e oficerë osmanë. Nuk i keqtrajtuan. Sipas njërit prej burimeve, në këtë veprim morën pjesë vetëm dhjetë kryengritës të armatosur.^[1]

Në tren udhëtonin edhe gazetarë të huaj. Kryengritësit u thanë atyre se nuk ishin kundër sulltanit, por kundër regjimit xhonturk, dhe se donin vetëqeverisjen e Shqipërisë. Njëri prej tyre e tha më shkurt: “Turqit nuk janë të zotët të na qeverisin.”^[1]

Premtimet e vitit 1908

Vetëm dy vjet më parë, shumë prej këtyre njerëzve kishin pritur diçka tjetër nga xhonturqit. Idriz Seferi, njeriu që tani komandonte në Kaçanik, kishte qenë në korrik 1908 ndër udhëheqësit kryesorë të Kuvendit të Ferizajt, bashkë me Isa Boletinin dhe Bajram Currin.^[4] Por qeveria e re në Stamboll donte një shtet të centralizuar. Pakënaqësia u rrit në të gjitha shtresat: tatimet u shtuan ndjeshëm dhe mblidheshin me forcë, armët kërkoheshin të dorëzoheshin, dhe djemtë thirreshin ushtarë.^[2] Në fillim të vitit 1910, valiu i ri, Masar Beu, vendosi një tatim të ri mbi mallrat, që u prit shumë keq.^[3] Isa Boletini vizitoi fiset që kishin ikur në Mal të Zi pas një kryengritjeje të vogël në vitin 1909 dhe i thirri sërish në kryengritje; prijësit u lidhën me besë.^[3]

Idriz Seferi ishte atëherë gjashtëdhjetë e tre vjeç. Kishte lindur më 14 mars 1847. Në vitin 1875, në fshatrat mes Preshevës dhe Bujanocit, ishte përleshur me armë me një çaush osman; dy shokë të tij ranë, dhe ai u plagos në kokë. U dënua me gjashtëmbëdhjetë vjet burg në Nish, dhe gjykata perandorake në Stamboll ia rriti dënimin në njëqind e një vjet. Doli nga burgu në nëntor 1877, kur ushtria serbe hyri në Nish gjatë luftës ruso-osmane.^[4]

Mbledhja në Gjilan

Në mars 1910, në Gjilan u mblodhën Idriz Seferi, Isa Boletini dhe prijës të tjerë, dhe caktuan masat organizative e strategjike të kryengritjes.^[4] Kajmekami i Gjilanit, Xhelal Beu, e ndihmonte fshehurazi lëvizjen shqiptare. Kur Idriz Seferi, Ramë Abdyli dhe Shaban Kajolli u arrestuan po atë muaj, arrestimi ishte vetëm për sy e faqe, i rënë dakord paraprakisht për ta mbuluar këtë bashkëpunim.^[4]

Në fund të marsit nisën veprimet e armatosura në anët e Mitrovicës, të Vushtrrisë, të Llapit dhe të Dukagjinit. Më 5 prill, kryengritësit sulmuan garnizonin osman në Babi Most.^[2] Qeveria shpalli gjendje lufte dhe në prill dërgoi në Shkup gjeneralin Shefqet Turgut Pashën me një forcë prej rreth gjashtëmbëdhjetë mijë vetash.^[3]

Pse Kaçaniku

Gryka e Kaçanikut nuk ishte zgjedhur rastësisht. Nëpër të kalonte hekurudha që e lidhte jugun e Kosovës me Shkupin dhe me vijën Shkup–Mitrovicë. Kush e mbante grykën, mund ta paralizonte gjithë atë linjë.^[1] Idriz Seferi e planifikoi veprimin vetë, dhe mbante lidhje me qendrat e tjera kryengritëse në Vilajetin e Kosovës.^[1]

Gryka u mor në ditët e fundit të prillit. Data ndryshon nga burimi në burim: një biografi e Idriz Seferit jep 23 prillin, historiani Avni Rexha 24 prillin, ndërsa Marenglen Verli, duke u mbështetur te raportet austro-hungareze, i përfshin veprimet në Shtime, Carralevë e Kaçanik në ditët 21–24 prill.^[4][1][2] Në grykë u mblodhën rreth tre mijë kryengritës nga anët e Gjilanit, të Preshevës dhe të Kumanovës, nën Idriz Seferin, Adel Mustafa Kabashin dhe Hajdar Demoshin.^[4] Pas tyre, hekurudha Shkup–Mitrovicë mbeti e prerë.^[2]

Kryengritësit mbanin armët e vendit: gjeferdanin, një pushkë me prejardhje boshnjake, por që punohej në Kosovë, dhe karafilen, që e kishte emrin nga forma e grykës. Pushkë të tilla bëheshin në Prizren, Pejë, Gjakovë, Tetovë, Dibër, Shkodër, Elbasan, Berat e Janinë.^[1]

Pesë kolona drejt grykës

Shefqet Turgut Pasha u detyrua t’i rivendoste forcat. Në Ferizaj kishte tridhjetë e tre batalione; njëzet e pesë prej tyre, me tri bateri artilerie, u nisën kundër kryengritësve. Dy batalione pushkatarësh, të ardhur nga Selaniku, u dërguan drejt grykës nëpër Karadak.^[1] Ushtria osmane sulmoi me pesë kolona, dy nga Shkupi dhe tri nga Ferizaji.^[1] Rexha i numëron forcat osmane në fillim të betejës në nëntë deri në dhjetë mijë ushtarë, me kalorësi dhe artileri, përballë tre deri në katër mijë kryengritësve.^[1]

Luftimet zgjatën dy ditë, në fund të prillit dhe në ditën e parë të majit.^[1][2] Kryengritësit e zunë pozicionin në fund të grykës, pranë vendit që quhet Guri i Shpum. Verli mendon se ishte i vetmi pozicion që u lejonte t’i shmangnin rrethimit dhe të tërhiqeshin pa humbje të mëdha, kur kolonat osmane po i anashkalonin nga krahët.^[2]

Gryka bie

Gryka ra në duart e ushtrisë osmane. Pas 2 majit, kryengritësit u tërhoqën drejt Karadakut dhe Anamoravës, dhe një pjesë e tyre shkoi në grykën e Carralevës, për ta mbrojtur rrugën drejt Rrafshit të Dukagjinit dhe Prizrenit.^[1] Më 3 maj, në Komogllavë, njësitë osmane nën Esat Beun humbën rreth gjashtëdhjetë të vrarë dhe tridhjetë të plagosur, sipas burimeve austro-hungareze.^[1] Konsulli austro-hungarez në Selanik i vlerësoi humbjet shqiptare në rreth pesëqind të vrarë e të plagosur, përfshirë civilët që u vranë nga artileria.^[1]

Shefqet Turgut Pasha e pranoi më vonë se kryengritja kishte qenë më e fortë nga sa kishte menduar.^[1] Rexha shton edhe një vërejtje kritike: kryengritësit nuk i prenë lidhjet telefonike të ushtrisë me Stambollin dhe nuk i shkatërruan rrugët.^[1]

Carraleva

Beteja e radhës u bë në grykat e Shtimes dhe të Carralevës, ku qëndresën e udhëhoqën Isa Boletini dhe Hasan Hyseni i Budakovës.^[2] Luftimet e 7–9 majit i kushtuan shtrenjtë ushtrisë osmane: konsulli austro-hungarez Adamkieviç raportoi 21 oficerë dhe 393 ushtarë të vrarë, 18 oficerë dhe 278 ushtarë të plagosur, dhe rreth njëqind të zhdukur.^[2] Pas tri ditësh, kryengritësit u tërhoqën në Drenicë.^[3]

Në mes të majit, ushtria osmane hyri në Prizren, dhe më 1 qershor në Gjakovë e në Pejë.^[3] Një kolonë u nis drejt Shkodrës; malësorët e mbajtën për më shumë se njëzet ditë në Qafën e Agrit, por më 24 korrik 1910 ushtria hyri në Shkodër.^[3]

Çmimi

Banorëve të Mitrovicës, Vushtrrisë dhe Prishtinës iu dha afat deri në mesditën e 20 majit për t’i dorëzuar armët.^[2] Në Ferizaj u ngrit një gjykatë ushtarake për kryengritësit e kapur; konsulli Para raportoi për tridhjetë e tre të gjykuar nga Llapi dhe dymbëdhjetë nga anët e Gjilanit.^[2] Pasuan ekzekutime pa gjyq, djegie fshatrash e pronash. Kanuni i Lekë Dukagjinit u shfuqizua. Shkollat shqipe dhe botimet me alfabetin shqip u ndaluan, dhe gazetarë e botues u gjobitën ose u dënuan.^[3]

Kryengritja u shtyp: ushtria mbajti fushat dhe qytetet, por jo malet.^[3] Në vitin 1911, sulltan Mehmeti V shpalli amnisti, përveç për ata që kishin vrarë.^[3]

Rruga drejt vitit 1912

Gryka e Kaçanikut kishte parë luftë edhe më herët: më 2 janar 1690, kryengritës shqiptarë luftuan aty përkrah austriakëve kundër osmanëve.^[5] Në vitin 1910, kryengritësit luftonin për vetëqeverisjen e Shqipërisë. Kryengritjet e viteve 1910 dhe 1912 e shtynë qeverinë xhonturke drejt një politike gjithnjë e më turke.^[3]

Idriz Seferi nuk i hodhi armët. Në maj 1912, ai mori pjesë në Kuvendin e Junikut, që miratoi një program autonomie me dymbëdhjetë pika.^[4] Gjashtë muaj më vonë, në Vlorë u shpall pavarësia. Ai vdiq më 25 mars 1927, në moshën tetëdhjetë vjeç.^[4]

Nga ai mëngjes prilli ka mbetur një fjali, e thënë para gazetarëve të huaj në një tren të ndalur mes shkëmbinjve të Kaçanikut: “Turqit nuk janë të zotët të na qeverisin.”^[1]