Peja, janar 1899: besa që shqiptarët i dhanë njëri-tjetrit
Në fund të janarit 1899, rreth pesëqind burra nga gjithë Kosova u mblodhën në një xhami të Pejës. Te dera rrinin ushtarët e sulltanit. Brenda, ata lidhën besë, pezulluan gjakmarrjen dhe kërkuan shkolla shqipe. Në mbledhjet e fshehta u fol edhe për autonomi. Kjo është historia e Lidhjes së Pejës dhe e njeriut që e udhëhoqi, Haxhi Zekës.
Më 30 janar 1899, çarshia e Pejës nuk u hap. Dyqanet ishin mbyllur, sepse parësia e vendit ishte mbledhur në xhami për të vërtetuar dy dokumente.[2] Atë ditë, konsulli serb në Prishtinë, Simiq, i dërgoi qeverisë së tij një raport. Në të shkruante se mbledhja bëhej në Xhaminë e Hamamit, dhe se te dera e saj rrinin nizamët dhe patrullat.[2] Brenda ishin rreth pesëqind burra. Shkodra dhe Dibra e kishin dhënë pëlqimin me telegram.[2]
Kështu e shihte nga jashtë një diplomat i huaj ngjarjen që historiografia shqiptare e quan Lidhja Shqiptare e Pejës, ose Besa-Besë.
Njëzet vjet pas Prizrenit
Kishin kaluar njëzet vjet nga Lidhja e Prizrenit. Ajo ishte shtypur me armë në vitin 1881, por ideja e saj, që shqiptarët të vendosnin vetë për vendin e tyre, nuk kishte vdekur. Në fund të shekullit XIX, Perandoria Osmane po dobësohej, dhe fqinjët e saj ballkanikë shikonin me lakmi tokat ku jetonin shqiptarët.
Në shkurt e mars 1897, në mbledhje në Gjakovë dhe në Pejë, u themelua një besëlidhje. Komitetin e saj e kryesonte Haxhi Zeka.[1][3] Në nëntor të atij viti, një mbledhje e gjerë në Pejë mblodhi rreth pesëqind veta. Aty u duk edhe kundërshtimi i qarqeve konservatore, që i udhëhiqnin Riza Bej Gjakova dhe Halil Pashë Begolli.[1][3]
Gjatë dimrit 1898–1899, në Mitrovicë e në Prishtinë u mbajtën mbledhje përgatitore.[1][3] Kuvendi i madh u thirr në Pejë, në fund të janarit.
Haxhi Zeka
Njeriu në qendër të gjithë kësaj ishte Haxhi Zeka. Ai ishte nga Peja dhe kishte qenë pjesëmarrës i Lidhjes së Prizrenit. Në shtëpinë e tij, që nga viti 1878, mbante një shkollë. Më vonë shkolla u zhvendos pranë hamamit të qytetit.[7]
Në kuvendin e vitit 1899, ai u zgjodh kryetar i kuvendit dhe i komitetit drejtues të Lidhjes.[1][3] Konsulli austro-hungarez në Prizren, Rapaporti, shkruante se kuvendin e kryesuan tre burra: Haxhi Zeka, Halil Pashë Begolli dhe Zejnel Beu.[2] Dy të fundit, sipas Akademisë së Shkencave, i përkisnin krahut konservator, që i qëndronte besnik sulltanit.[3]
Ditët e kuvendit
Për datat e kuvendit, burimet nuk pajtohen plotësisht. Akademia e Shkencave e Shqipërisë jep 23–29 janarin.[3] Historiani Kristaq Prifti jep 24–29 janarin.[1] Raportet e konsullit Simiq mbajnë dy data njëherësh, sipas kalendarit të vjetër dhe të ri, nga 11/24 deri më 17/30 janar.[2] Dallimet vijnë pjesërisht nga dy kalendarët dhe pjesërisht nga fakti nëse numërohen edhe ditët e mbërritjes.
Sipas raporteve të Simiqit, delegatët mbërritën nga 24 deri më 27 janar. Më 28 janar puna vazhdoi deri në mesditë. Më 29 nuk pati mbledhje ditën, por pati një mbledhje të fshehtë natën. Më 30 janar, çarshia u mbyll dhe parësia u mblodh në xhami.[2]
Në kuvend morën pjesë rreth 450–500 veta, por vetëm 36 delegatë me të drejtë vote i nënshkruan vendimet.[3] Mes tyre ishte Bajram Curri, i vetmi përfaqësues i Gjakovës.[2] Riza Bej Kryeziu nuk erdhi. Konsulli Rapaporti pyeste veten nëse ai e kundërshtonte nismën, apo nuk donte të dukej si njeri i sulltanit.[2]
Dy dokumente
Më 28 janar, në një mbledhje të mbyllur, kuvendi miratoi dy dokumente: një Kararname me 11 pika dhe një Akt të Besës me 12 pika.[1][3] Të nesërmen, vendimet u shpallën në një tubim publik.[1][3]
Në tekstin publik, kuvendi njihte sulltanin, pranonte të paguheshin taksat dhe shërbimi ushtarak për burrat nga 18 deri në 40 vjeç. Gjakmarrja pezullohej deri më 7 nëntor 1899. Shtëpia e kujtdo që vriste brenda kësaj kohe do të digjej, dhe kusarët do t’u dorëzoheshin autoriteteve.[2] Pika e gjashtë e Kararnamesë thoshte se askush nuk duhej të ndërhynte në kompetencat e qeverisë perandorake.[1]
Akademia e Shkencave vëren një hollësi: teksti flet për “atdheun e shqiptarëve”, të ndarë nga shteti osman.[3] Në Shkodër, katër ditë më vonë, konsulli austro-hungarez Ippen shkruante se vendimet ishin jehonë e Lidhjes Shqiptare të viteve 1878–1881.[1]
Çka nuk u shkrua
Prifti dhe Akademia e Shkencave shkruajnë se në mbledhjet e mbyllura u fol edhe për autonomi. Haxhi Zeka u propozua si qeveritar i një Shqipërie autonome. Kjo kërkesë nuk u fut në tekstin publik.[1][3] Historiani Ismet Dërmaku shkon më larg: sipas tij, qëllimi i vërtetë i kuvendit ishte autonomia, dhe vendimet nuk ishin një kurth i Portës së Lartë, siç i kanë parë disa.[2]
Më 29 janar, në Bukuresht u botua një thirrje që i atribuohet Dervish Himës: “Rruga e shpëtimit është në Besa-Besën!” Ajo kërkonte një qeveritar të zgjedhur, nëpunës shqiptarë dhe shkolla shqipe.[1][3] Sami Frashëri shkruante në mars 1899: “Lidhja po bëhet në Shqipëri, Besa po forcohet.”[8]
Besa përhapet
Në javët që pasuan, lëvizja u përhap. Më 26–27 shkurt, rreth dy mijë veta u mblodhën në Zojz të Prizrenit.[2] Në Shkodër, një mbledhje mbaroi me një vendim prej shtatë pikash.[1][2] Në Dibër, kuvendi miratoi një rezolutë me 22 pika dhe premtoi deri në 15 000 vullnetarë.[1]
Më 29 mars 1899, në Vjenë, ministri austro-hungarez i Jashtëm, Goluhovski, i udhëzoi konsujt që ta shihnin kuvendin si një hap të parë drejt autonomisë.[1]
Edhe Stambolli e kuptoi këtë. Në shkurt 1899, sulltani urdhëroi valinjtë e Shkodrës dhe të Kosovës që të pengonin kuvende të tjera, dhe mbështeti Riza Bej Kryeziun.[3] Kuvendi i përgjithshëm shqiptar, që ishte planifikuar për fund të majit ose fillim të qershorit 1899, u ndalua nga Porta e Lartë.[1][4]
Shemsi Pasha
Në tetor 1899 shpërtheu kryengritja në Dibër. Në shkurt e mars 1900, Idriz Gjakova udhëhoqi një kryengritje në Shkup, që e detyroi qeverinë të shkarkonte valiun. Më 18 mars, Idriz Gjakova u arrestua dhe u internua.[5] Në fillim të marsit, Haxhi Zeka shkoi në Dibër, dhe besa u zgjat për të paktën pesë vjet.[5]
Në qershor 1900, gjenerali osman Shemsi Pasha erdhi me 14 batalione këmbësorie, 8 000 kalorës dhe 36 topa. U arrestuan ose u internuan 573 veta.[5] Në shtator, në vilajetin e Kosovës u dërguan rreth 40 000 ushtarë. Në nëntor e dhjetor, Shemsi Pasha shtypi kryengritësit e Prizrenit, shpërndau komitetin e Lidhjes dhe pastaj kaloi në Prishtinë, Pejë, Gjakovë e Mitrovicë.[5] Lidhja e Pejës ishte shtypur.
Shkurti i vitit 1902
Haxhi Zeka mbeti në Pejë. Në shkurt 1902, një kapiten xhandarmërie, Adem Zajmi, i kërkoi të nënshkruante një lutje për ta ngritur në gradën e majorit. Haxhi Zeka refuzoi. Raporti austro-hungarez i 26 shkurtit 1902 shënon fjalët e tij: ai nuk do ta vinte emrin në “një lutje të një çapkëni”.[6] Kur Haxhi Zeka po dilte nga prefektura për në shtëpi, Zajmi e goditi dhe pastaj shtiu me tri të shtëna.[6]
Sipas po atij raporti, varrimi u bë më 17 shkurt, dhe në të mori pjesë pothuajse i gjithë qyteti. Të nesërmen, disa qindra përkrahës të Haxhi Zekës sulmuan kullën e Zajmit. U vranë shtatë prej tyre dhe gjashtë ushtarë.[6] Shumë burime të tjera e japin vrasjen më 21 shkurt 1902.[6]
Pse u vra Haxhi Zeka? Historiani Isa Bicaj, që i ka studiuar dokumentet austro-hungareze, tregon se në tren, nënkonsulli serb Ivaniq i dha Zajmit dy pako cigare. Në Pejë qarkullonte fjala se Serbia kishte paguar dy mijë dukatë për vrasjen. Bicaj e shënon këtë si thashethem, jo si fakt të vërtetuar.[6]
Çka mbeti
Lidhja e Pejës nuk e arriti autonominë. Por ajo i mblodhi shqiptarët e Kosovës, të Shkodrës e të Dibrës rreth një bese të përbashkët, në kohën kur Perandoria po shpërbëhej. Kërkesa për shkolla shqipe, që u dëgjua në Pejë dhe në Bukuresht, do të përsëritej nëntë vjet më vonë në Manastir, ku u vendos alfabeti.
Shpesh thuhet se kuvendi u mbajt në Xhaminë e Bajraklisë ose në kullën e Haxhi Zekës. Dokumentet e kohës flasin për Xhaminë e Hamamit.[2][7] Kulla e Haxhi Zekës në Pejë, megjithatë, qëndron ende.
Pyetje për të menduar
- Pse kuvendi e njihte publikisht sulltanin, ndërsa në mbledhjet e fshehta fliste për autonomi?
- Pse u pezullua gjakmarrja në kuvendin e Pejës?
- Çfarë lidhjeje ka mes Lidhjes së Prizrenit (1878) dhe Lidhjes së Pejës (1899)?
- Si mund të dimë se çka ndodhi brenda xhamisë, nëse kemi kryesisht raportet e konsujve të huaj?
Lexim i mëtejshëm
- Kristaq Prifti, Lidhja Shqiptare e Pejës: lëvizja kombëtare 1896–1900, Tiranë 1984.
- Stefanaq Pollo dhe Selami Pulaha (red.), Akte të Rilindjes Kombëtare Shqiptare 1878–1912, Tiranë 1978.
- Shefqet Canhasi, Haxhi Zekë Byberi, Prishtinë 2004.
- Akademia e Shkencave, Historia e Popullit Shqiptar, vëll. II, Tiranë 2002.
