Shqipni Etnike
Instagram ↗

Fakte të shkurtra · secili me burim

A e dinit?

Gjëra të vogla nga historia jonë që rrallë i gjen në tekstet shkollore. Çdo fakt lexohet për një minutë dhe ka burimin poshtë.

Gjuha shqipe Nr. 060

"E mbsuame e krështerë" e Lekë Matrëngës, e vitit 1592, njihet si libri i dytë i shkruar në shqip.[1] Më 1912 studiuesi arbëresh Marko La Piana gjeti në Bibliotekën e Vatikanit tri dorëshkrime të veprës, ndërsa vetë libri i shtypur u zbulua po aty vetëm më 1932, nga studiuesi francez Mario Roques.[2]
  1. Shaban Sinani, "Matteo Mandalà, Lekë Matranga: njeriu, koha, vepra" (recension), Studime Filologjike, nr. 1–2, Tiranë, 2013, f. 226–228 — https://albanica.al/studime_filologjike/article/download/3385/8603/11943
  2. Shaban Demiraj, "Përcaktimi i dorëshkrimit origjinal të Matrangës nga prof. Selman Riza", Studime Filologjike, nr. 1–2, Tiranë, 2010 — https://albanica.al/studime_filologjike/article/download/4035/8642/11982
Gjuha shqipe Nr. 059

Në prill 1968, në Konsultën Gjuhësore që organizoi Instituti Albanologjik në Prishtinë, përfaqësues të inteligjencies shqiptare vendosën që shqiptarët jashtë kufijve të Shqipërisë të përdornin gjuhën letrare të njësuar, nën moton "Një komb – një gjuhë".[1] Në Kosovë rregullat e drejtshkrimit të vitit 1967 nisën të zbatoheshin që më 1968, katër vjet para Kongresit të Drejtshkrimit.[2]
  1. Mehmet Halimi, "Rreth shumësit të disa emrave mashkullorë", Gjurmime albanologjike – Seria e shkencave filologjike, nr. 23, Instituti Albanologjik, Prishtinë, 1993 — https://albanica.al/gjurmealbanlogjike/article/download/9106/12344/15795
  2. Rexhep Ismajli, "Fjala e hapjes së konferencës", në: Shqipja standarde sot, ASHAK, Prishtinë, 2023, f. 14–16 — https://ashak.org/wp-content/uploads/2023/07/Shqipja-standarde-sot.pdf
Gjuha shqipe Nr. 040

Kongresi i Drejtshkrimit u mblodh në Tiranë më 20–25 nëntor 1972 me 87 delegatë: 75 nga Shqipëria, 7 nga Kosova, 3 nga Maqedonia, 1 nga Mali i Zi dhe 1 arbëresh nga Italia.[1] Rezoluta e tij, e miratuar njëzëri, shpalli se populli shqiptar kishte tashmë "një gjuhë letrare të njësuar".[1]
  1. Rexhep Ismajli, "Fjala e hapjes", në: Sabri Hamiti (red.), "Shqipja standarde sot", Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, Prishtinë, 2023, f. 11–12 — https://ashak.org/wp-content/uploads/2023/07/Shqipja-standarde-sot.pdf
Gjuha shqipe Nr. 039

Kalorësi gjerman Arnold von Harff u nis nga Këlni më 7 nëntor 1496 për një shtegtim drejt Lindjes.[1] Gjatë rrugës u ndal në disa qytete shqiptare dhe shënoi 26 fjalë, 8 shprehje dhe numrat nga 1 deri në 10 e nga 100 deri në 1000 në shqip, secilën me përkthimin gjermanisht.[2]
  1. Wilhelm von Heyd, "Harff, Arnold von", Allgemeine Deutsche Biographie, vëll. 10, Duncker & Humblot, Leipzig, 1879, f. 599–600 — https://www.deutsche-biographie.de/sfz26019.html
  2. Emine Shabani, "Gjurmë të shqipes së shkruar", International Journal of Albanology, vëll. 8, nr. 15–16, Universiteti i Tetovës, 2021, f. 51–59 — https://eprints.unite.edu.mk/812/1/ALBANOLOGJIA15-16-FINAL-51-59.pdf
Gjuha shqipe Nr. 027

Meshari i Gjon Buzukut (1555) ka mbijetuar në një kopje të vetme, që sot ruhet në Bibliotekën e Vatikanit.[1] E gjeti Gjon Nikollë Kazazi, kryeipeshkvi i Shkupit, gjatë një vizite në Kolegjin e Propaganda Fide në Romë, më 1740; studiuesi Bardhyl Demiraj mendon se gjetja ndodhi më 1743.[2]
  1. Ragip Mulaku, "Eqrem Çabej për Mesharin e Gjon Buzukut", Gjurmime albanologjike – Seria e shkencave filologjike, nr. 38, Instituti Albanologjik, Prishtinë, 2008 — https://albanica.al/gjurmealbanlogjike/article/download/10203/13526/16979
  2. Tomor Osmani, "Tre shekuj nga zbulimi i Mesharit të Gjon Buzukut", Shêjzat, nr. 1–2, 2018, f. 88–95 — https://www.shejzat.com/wp-content/uploads/shejzat_pleiades/2018/2028_01_02/Osmani_2018_1-2.pdf
Gjuha shqipe Nr. 028

Teksti më i vjetër i njohur në shqip është "Formula e pagëzimit" e vitit 1462. Kryeipeshkvi Pal Engjëlli e shkroi që familjet të mund t'i pagëzonin fëmijët në gjuhën e tyre. Historiani Nicolae Iorga e gjeti në Bibliotekën Laurenziana të Firences dhe e botoi më 1915.[1]
  1. Ina Arapi, "Despre istoria traducerilor biblice în limba albaneză", Editura Universității "Alexandru Ioan Cuza", Iași, 2014, f. 21–23 — https://www.diacronia.ro/indexing/details/A19621/pdf
Gjuha shqipe Nr. 029

Fjalori i parë i shqipes, "Dictionarium Latino-Epiroticum" i Frang Bardhit, një kleriku nga Zadrima, u shtyp në Romë më 1635 nga shtypshkronja e Propaganda Fide. Në fund ka edhe një pjesë me fjalë të urta dhe shprehje bisede.[1]
  1. Monica Genesin, recension për B. Demiraj (red.), Dictionarium Latino-Epiroticum (Shkodër, 2008), Südost-Forschungen, nr. 69/70, 2010/2011, f. 688–690 — https://www.albanologie.uni-muenchen.de/downloads/rezension-frang-bardhi.pdf
Gjuha shqipe Nr. 030

Kur botoi në Bukuresht më 1886 gramatikën e tij të shqipes, Sami Frashëri nuk përdori fjalën greke "gramatikë", por krijoi fjalën shqipe "shkronjëtore". Bashkëtingëlloret i quajti "të përzëshme" dhe zanoret "të zëshme" ose "zëtore".[1]
  1. Armand Omeri, "Terminologjia gramatikore shqipe e Sami Frashërit në veprën Shkronjëtore e gjuhësë shqip, Bukuresht, 1886", Universiteti i Tetovës, f. 24–41 — https://eprints.unite.edu.mk/749/1/3-24-43.pdf
Sami Frashëri: alfabeti i shqipes dhe fjalori i turqishtes →
Provoje vetenFjalëkryqi

I mban mend këto fakte? Provoji te fjalëkryqi historik.

Hap fjalëkryqin