Shqipni Etnike
Instagram ↗

Fakte të shkurtra · secili me burim

A e dinit?

Gjëra të vogla nga historia jonë që rrallë i gjen në tekstet shkollore. Çdo fakt lexohet për një minutë dhe ka burimin poshtë.

Epoka e Skënderbeut Nr. 036

Për ndihmën që i dha më 1460–1461 kundër fisnikëve anzhuinë, mbreti Ferrante i Napolit i dhuroi Skënderbeut feudet e San Giovanni Rotondos dhe të Monte Sant'Angelos në Gargano.[1] Më 14 prill 1464 të dy lidhën një kontratë feudale, që vlente vetëm brenda Mbretërisë së Napolit.[1]
  1. Pëllumb Xhufi, "Skënderbeu dhe Alfonsi V i Napolit: vasal apo aleat?", Studime Historike, nr. 3–4, Instituti i Historisë, Tiranë, 2012, f. 27–44 (f. 29–30) — https://www.ih-revista.edu.al/index.php/ih-revista/article/download/481/454/901
“Ne quhemi epirotë”: letra e Skënderbeut drejtuar princit të Tarantos, 1460 →
Epoka e Skënderbeut Nr. 035

Më 1718, në teatrin della Pergola në Firence, u shfaq opera "Scanderbeg" e Antonio Vivaldit, me libret të Antonio Salvit.[1] Po atë vit opera u vu në skenë edhe në teatrin e Sienës, ku Vivaldi ishte vetë i pranishëm.[1] Muzika e saj sot ka humbur pothuajse e tëra.[1]
  1. Giulia Giovani, "Antonio Vivaldi, Scanderbeg e le «discordie de' Comici»", Studi musicali, vëll. 16, nr. 2, 2025, f. 421–452 — https://usiena-air.unisi.it/handle/11365/1308834
Iliria Nr. 034

Në librin e tretë të Eneidës, poeti romak Virgjili e çon heroin Enea te "qyteti i lartë i Butrintit".[1] Aty Enea gjen Helenin, birin e mbretit Priam, dhe sheh "një Trojë të vogël", me një përrua të thatë që mbante emrin Ksanth dhe me një Portë Skee.[1] Në antikitet tregohej se Butrintin e kishin themeluar trojanët.[2]
  1. Virgjili, "Eneida" (përkth. A. S. Kline), Poetry in Translation, 2002, libri III, vargjet 278–355 — https://www.poetryintranslation.com/PITBR/Latin/VirgilAeneidIII.php
  2. University of Notre Dame, Department of Classics, "Butrint" (Excavations of the Roman Forum at Butrint), pa vit — https://butrint.nd.edu/butrint/
Parku Kombëtar i Butrintit →
Iliria Nr. 033

Amfiteatri i Durrësit u ndërtua në kohën e perandorit Trajan dhe mbante 15–20 mijë spektatorë.[1] Pasi lojërat pushuan, rreth shekujve V–VI brenda tij u ngrit një kishëz, ku bëheshin ceremoni dhe varrime të krishtera.[1][2] Muret e saj u zbukuruan me mozaikë, njëri prej të cilëve kushtuar Shën Stefanit.[1]
  1. Bashkia Durrës, "Trashëgimia kulturore" (broshurë), Bashkia Durrës, pa vit, kapitujt "Amfiteatri i Durrësit" dhe "Kishëza e Amfiteatrit dhe Mozaiku" — https://durres.gov.al/wp-content/uploads/2014/06/Broshura-e-Trashegimi-Kulturore-perditesuar.pdf
  2. Agjencia Kombëtare e Turizmit, "Amphitheater Chapel", AKT, pa vit — https://akt.gov.al/en/attractions/amphitheater-chapel/
Amfiteatri i Durrësit →
Iliria Nr. 032

Pranë Apolonisë, Straboni përshkruan Nimfeun: një shkëmb që nxirrte zjarr, me burime uji të ngrohtë dhe asfalti poshtë tij.[1] Ai mendonte se zjarri digjte copat e asfaltit në tokë. Duke iu referuar Posidonit, shkroi edhe se një minierë asfalti aty pranë mbushej sërish me kalimin e kohës.[1]
  1. Straboni, "Gjeografia" (The Geography of Strabo, përkth. H. L. Jones), Loeb Classical Library, vëll. III, 1924, libri VII, 5.7–5.8, f. 265–267 — https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/7E*.html
Parku Arkeologjik i Apolonisë →
Iliria Nr. 031

Rreth dy mijë vjet më parë, gjeografi grek Straboni shkroi se dardanët ishin aq të egër sa hapnin shpella nën grumbujt e plehut dhe banonin aty.[1] Por në të njëjtën fjali shtoi se ata e donin muzikën dhe u binin gjithmonë veglave, si fyejve ashtu edhe instrumenteve me tela.[1]
  1. Straboni, "Gjeografia" (The Geography of Strabo, përkth. H. L. Jones), Loeb Classical Library, vëll. III, 1924, libri VII, 5.7–5.8, f. 265–267 — https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/7E*.html
Gjuha shqipe Nr. 030

Kur botoi në Bukuresht më 1886 gramatikën e tij të shqipes, Sami Frashëri nuk përdori fjalën greke "gramatikë", por krijoi fjalën shqipe "shkronjëtore". Bashkëtingëlloret i quajti "të përzëshme" dhe zanoret "të zëshme" ose "zëtore".[1]
  1. Armand Omeri, "Terminologjia gramatikore shqipe e Sami Frashërit në veprën Shkronjëtore e gjuhësë shqip, Bukuresht, 1886", Universiteti i Tetovës, f. 24–41 — https://eprints.unite.edu.mk/749/1/3-24-43.pdf
Sami Frashëri: alfabeti i shqipes dhe fjalori i turqishtes →
Gjuha shqipe Nr. 029

Fjalori i parë i shqipes, "Dictionarium Latino-Epiroticum" i Frang Bardhit, një kleriku nga Zadrima, u shtyp në Romë më 1635 nga shtypshkronja e Propaganda Fide. Në fund ka edhe një pjesë me fjalë të urta dhe shprehje bisede.[1]
  1. Monica Genesin, recension për B. Demiraj (red.), Dictionarium Latino-Epiroticum (Shkodër, 2008), Südost-Forschungen, nr. 69/70, 2010/2011, f. 688–690 — https://www.albanologie.uni-muenchen.de/downloads/rezension-frang-bardhi.pdf
Gjuha shqipe Nr. 028

Teksti më i vjetër i njohur në shqip është "Formula e pagëzimit" e vitit 1462. Kryeipeshkvi Pal Engjëlli e shkroi që familjet të mund t'i pagëzonin fëmijët në gjuhën e tyre. Historiani Nicolae Iorga e gjeti në Bibliotekën Laurenziana të Firences dhe e botoi më 1915.[1]
  1. Ina Arapi, "Despre istoria traducerilor biblice în limba albaneză", Editura Universității "Alexandru Ioan Cuza", Iași, 2014, f. 21–23 — https://www.diacronia.ro/indexing/details/A19621/pdf
Gjuha shqipe Nr. 027

Meshari i Gjon Buzukut (1555) ka mbijetuar në një kopje të vetme, që sot ruhet në Bibliotekën e Vatikanit.[1] E gjeti Gjon Nikollë Kazazi, kryeipeshkvi i Shkupit, gjatë një vizite në Kolegjin e Propaganda Fide në Romë, më 1740; studiuesi Bardhyl Demiraj mendon se gjetja ndodhi më 1743.[2]
  1. Ragip Mulaku, "Eqrem Çabej për Mesharin e Gjon Buzukut", Gjurmime albanologjike – Seria e shkencave filologjike, nr. 38, Instituti Albanologjik, Prishtinë, 2008 — https://albanica.al/gjurmealbanlogjike/article/download/10203/13526/16979
  2. Tomor Osmani, "Tre shekuj nga zbulimi i Mesharit të Gjon Buzukut", Shêjzat, nr. 1–2, 2018, f. 88–95 — https://www.shejzat.com/wp-content/uploads/shejzat_pleiades/2018/2028_01_02/Osmani_2018_1-2.pdf
Personalitete Nr. 026

"Cuneus prophetarum" (Çeta e profetëve) i Pjetër Bogdanit u shtyp në Padovë më 1685, në shqip dhe italisht, me citate biblike në latinisht.[1] Studiuesi Ismail Arapi e quan veprën e parë origjinale në prozë të shqipes, ndryshe nga shkrimet e mëparshme, që ishin kryesisht përkthime.[2]
  1. Evalda Paci, recension për P. Bogdani, "Cuneus prophetarum", botim kritik nga Anila Omari (Tiranë, 2015), Studime Filologjike, nr. 3–4, 2019, f. 276–284 — https://albanica.al/studime_filologjike/article/download/3167/7762/11112
  2. Ismail Arapi, "Albania by the end of the 17th century and relations with neighbouring nations according to archbishop Pjetër Bogdani's work The band of the prophets (1685)", Slavia Meridionalis, nr. 15, 2015, f. 241–252 — https://journals.ispan.edu.pl/index.php/sm/article/view/sm.2015.020
Pjetër Bogdani: libri i shtypur në Padovë dhe varri i zbrazët në Prishtinë →
Personalitete Nr. 025

"Lahuta e Malcís" e atë Gjergj Fishtës u shkrua kryesisht mes viteve 1902 dhe 1909, por botimi i plotë, me 30 këngë dhe 15 613 vargje, doli vetëm më 1937. Pas vitit 1944, emri i Fishtës u ndalua për rreth 46 vjet.[1]
  1. Vatican News (shërbimi shqip), "Atë Gjergj Fishta sot mbushi 148 vjet", 23 tetor 2019 — https://www.vaticannews.va/sq/bota/news/2019-10/ate-gjergj-fishta-ofm-ne-pervjetorin-lindjes.html
Gjergj Fishta: nga fshati Fishtë deri te “Lahuta e Malcís” →